HB-2505 Part 5 Extra 123 Date 13-12-2025, Publication of a bill TO CONSOLIDATE LAWS RELATING TO PRISONS, PRISONERS AND CORRECTIONAL SERVICES IN THE STATE OF MAHARASHTRA AND TO PROVIDE FOR REGULATION THEREOF AND MATTERS CONNECTED THEREWITH OR INCIDENTAL THERETO, as L.A. Bill No. CIX of 2025 by Section Officer, M.L.S. Extra Ord. No. 123, No. 26.

RNI No. MAHBIL /2009/40124 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे �षंष ११, अ�क २६] शीविन�ारा, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ [पष्ृठी े३४ , विकंमांती : रुपय े२६.०० असाधााराणा क्रमांा�क १२३ प्रााविधाकृती प्राकाशीन मांहाारााष्ट्र वि�धाानसभाेती � मांहाारााष्ट्र वि�धाानपरिराषंदीेती सादीरा केलेली वि�धाेयके. मांहाारााष्ट्र वि�धाानमां��ळ सविचे�ालय महाारााष्ट्र धिवधाा�सुभाेती धिदी�ा�का १३ वि�संबंरा, २०२५ राोजीी पुुरा:स्थााधिपुती काराण्यााती आलेले खाालील धिवधाेयाका महाारााष्ट्र धिवधाा�सुभाा धि�याम ११६ अन्वयाे प्रधिसुद्ध काराण्यााती याेती आहाे :— L. A. BILL No. CIX OF 2025. A BILL TO CONSOLIDATE LAWS RELATING TO PRISONS, PRISONERS AND CORRECTIONAL SERVICES IN THE STATE OF MAHARASHTRA AND TO PROVIDE FOR REGULATION THEREOF AND MATTERS CONNECTED THEREWITH OR INCIDENTAL THERETO. सन २०२५ चेे वि�धाानसभाा वि�धाेयक क्रमांा�क १०९. मांहाारााष्ट्र रााज्यातीील काराागृृहाे, कैदीी � सुधाारा से�ा या�च्याशीी स�बं�विधाती असणााऱ्या कायद्यांा�चेे एकत्रीीकराणा कराण्याकरिरातीा आविणा त्या�चेे वि�विनयमांन कराण्यासाठीी तीरातीूदी कराण्याकरिरातीा आविणा तीत्स�बं�विधाती विकं�ा तीदीानुषं�विगृक बंाबंंसाठीी तीरातीूदी कराण्यासाठीी वि�धाेयक. ज्याअर्थीी, महाारााष्ट्र रााज्याातीील कााराागृहाृ ,े कादीै ी व सुधाु ारा सुवे ा यााच्� यााशीी सुबं� धि�धाती असुणााऱ्याा काायाद्यांाचे� े एकात्रीीकाराणा काराणाे आधिणा त्याा�चेे धिवधि�याम� काराण्याासुाठीी तीरातीूदी काराणाे आधिणा तीत्सु�बं�धिधाती धिकांवा तीदीा�ुषं�धिगृका बंाबंंसुाठीी तीरातीूदी काराणाे इष्ट आहाे ; त्याअर्थीी, भाारातीीया गृणारााज्यााच्याा शीहाात्तरााव्याा वषंी, यााद्वााराे, पुुढीील अधिधाधि�याम काराण्यााती याेती आहाे :— भाागृ पुाचे-१२३-१. (१) एचेबंी-२५०५-१.2 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ प्राकराणा एक प्राारा�विभाक. सु�धिक्षाप्ती �ाव व १.(१) याा अधिधाधि�यामासु, महाारााष्ट्र कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा अधिधाधि�याम, २०२५, असुे म्हाणाावे. प्रारा�भा. (२) तीो, रााज्या शीासु�, शीासकीय रााजपत्रीातीील अधिधासुूचे�ेद्वााराे धि�याती काराील अशीा धिदी�ा�काासु अ�मलाती याेईल. व्यााख्याा. २. (१) याा अधिधाधि�यामाती, सु�दीभाा��ुसुारा अन्याथाा दीुसुराा अथा� आवश्याका �सुेल तीरा,— (का) “सुुटकाे��तीराचेी दीेखाभााल सुेवा” यााचेा अथा�, सुुटकाा झाालेल्याा काैद्यांाला, एका काती�व्याधि�ष्ठी �ागृरिराका म्हाणाू� सुुधााराणाात्मका जीीव�ाकाडेे वाटचेाल काराणाे शीक्या व्हाावे याासुाठीी त्यााचेे पुु�व�सु� काराण्यााचेा उद्देेशी असुलेली सुेवा धिकांवा उपुक्रम, असुा आहाेे ; (खा) “धिदीवाणाी कादीै ी” यााचेा अथा�, जीो फौौजीदीाराी कादीै ी �ाहाी असुा काोणातीाहाी कादीै ी, असुा आहाेे ; (गृ) “सुदी� ेशीवहा� सुाधा�”े यााचेा अथा�, माधिहातीी तीत्री� ज्ञाा� अधिधाधि�याम, २००० यााच्याा कालम २ च्याा २००० चेा पुोट-कालम (१) च्याा खा�डे (जीका) अन्वयाे व्यााख्याा काेलेले सु�दीेशीवहा� सुाधा�, असुा आहाेे ; २१. (घ) “दीोषंधिसुद्ध कादीै ी” यााचेा अथा�, जीी व्याक्तीी, एखााद्यांा अपुरााधााबंद्देल दीोषंी असुल्यााचे ेआढीळूू� आली असुेल आधिणा जीी कााराागृृहााती धिशीक्षाा भाोगृती असुेल अशीी व्याक्तीी, असुा आहाेे ; (ङ) “दीयाेचेा अजी� फौेटाळूलेला मृत्याुदी�धिडेती काैदीी” यााचेा अथा�, एखााद्यांा सुक्षाम न्याायाालयाा�े मृत्याुदी�डेाचेी धिशीक्षाा धिदीलेला आधिणा दीयाेचेा अजी� फौेटाळूण्यााती आलेला काैदीी, असुा आहाेे ; (चे) “सुधाु ारा सुेवा” यााचेा अथा�, काैद्यांाच्याा सुधाु ाराणाेसुाठीी व त्यााचे ेपुु�वसु� � काराण्याासुाठीी उद्देेधिशीती असुलेली काोणातीीहाी सुेवा धिकांवा कााया�क्रम, असुा आहाे, आधिणा त्यााती, काैद्यांाचेे पुया�वेक्षाणा, प्रधिशीक्षाणा, धि�या�त्रीणा व अधिभाराक्षाा याा�च्यााशीी सु�बं�धिधाती असुलेल्याा सुेवा�चेा सुमावेशी हाोतीोे ; (छ) “न्याायाालया” यााती, धिदीवाणाी, फौौजीदीाराी धिकांवा महासुुली अधिधाकाारिरातीेचेा काायादीशीे ीरापुणा ेवापुरा काराणााऱ्याा काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्यााचेा सुमावेशी हाोतीोे ; (जी) “फौौजीदीाराी काैदीी” यााचेा अथा�, जीो काैदीी, न्याायाालयााच्याा धिकांवा लष्काराी न्याायाालयााच्याा धिशीक्षाेसु अधाी� आहा ेअसुा काोणातीाहाी कादीै ी, असुा आहा,े आधिणा त्यााती, भाारातीीया �ागृरिराका सुुराक्षाा सुधि�हातीा, २०२३ चेा २०२३ यााच्याा प्रकाराणा �ऊच्याा तीरातीुदींन्वयाे कााराागृृहााती स्थाा�बंद्ध काेलेल्याा व्याक्तीीचेा सुमावेशी हाोतीोे ; ४६. (झा) “स्थाा�बंद्ध व्याक्तीी” यााचेा अथा�, प्रधितीबं�धाका स्थाा�बंद्धतीेचेी तीरातीूदी काराणााऱ्याा काोणात्यााहाी काायाद्यांाखााली सुक्षाम प्राधिधाकाराणााच्याा आदीेशीा�वरू� कााराागृृहााती स्थाा�बंद्ध काेलेली काोणातीीहाी व्याक्तीी, असुा आहाेे ; (ञ) (१) “महाासु�चेालका” यााचेा अथा�, महाासु�चेालका, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाेे; (२) “धिवशीेषं महााधि�राीक्षाका” यााचेा अथा�, धिवशीेषं महााधि�राीक्षाका, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाे ; (३) “उपु महााधि�राीक्षाका” यााचेा अथा�, उपु महााधि�राीक्षाका, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाेे; (४) “अधाीक्षाका” यााचेा अथा�, अधाीक्षाका, मध्यावतीी कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाेे ; (५) “अपुरा अधाीक्षाका” यााचेा अथा�, अपुरा अधाीक्षाका, मध्यावतीी कााराागृृहा व सुधाु ारा सुेवा, असुा आहाेे; (६) “उपु अधाीक्षाका” यााचेा अथा�, उपु अधाीक्षाका, मध्यावतीी कााराागृृहा व सुधाु ारासु ेवा, असुा आहाेे; (७) “तीुरुं�गृाधिधाकााराी” यााचेा अथा�, तीुरुं�गृाधिधाकााराी, कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाेे ;मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 3 (८) “उपु तीुरुं�गृाधिधाकााराी” यााचेा अथा�, उपु तीुरुं�गृाधिधाकााराी, कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाेे; (९) “सुहाायाका तीुरुं�गृाधिधाकााराी” यााचेा अथा�, सुहाायाका तीुरुं�गृाधिधाकााराी, कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा, असुा आहाेे ; (ट) “धिवदीेशीी काैदीी” यााचेा अथा�, जीो भाारातीीया �ागृरिराका �ाहाी असुा काोणातीाहाी काैदीी, असुा आहाेे ; (ठी) “सु�धिचेती राजीा” यााचेा अथा�, धिशीक्षाेचेा धिवधिहाती काालावधाी भाोगृल्याा��तीरा, कााराागृृहााती चेा�गृले वती�� ठीवे ल्यााबंद्देल प्रोत्सुाहा� म्हाणाू�, दीोषंधिसुद्ध ठीराधिवलल्े याा काैद्यांाला मजी� ूरा काेलेली अल्पु काालावधाीचेी राजीा, असुा आहाे ; १९५९ चेा (डे) “अभ्यास्ती अपुरााधाी” यााचेा अथा�, महाारााष्ट्र अभ्यास्ती अपुरााधाी अधिधाधि�यामाच्याा कालम २ ६१. यााच्याा खा�डे (इ) अन्वयाे व्यााख्याा काेलेला अभ्यास्ती अपुरााधाी, असुा आहाेे ; (ढी) “अधिती-जीोखामीचेा काैदीी” यााचेा अथा�, धिहा�सुा काराणाे, पुळूू� जीाणाे, स्वतीःला इजीा कारू� घेणाे, गृैरा वती�णाूका काराणाे यााकाडेे अधिधाका काल असुलेला, कााराागृृहााती अशीा�तीतीा धि�मा�णा काराण्यााचेा व सुाव�जीधि�का सुुव्यावस्थाेला धाोकाा धि�मा�णा काराण्यााचेा सु�भाव असुलेला काैदीी, असुा आहाे आधिणा त्यााती, सु�घधिटती गृुन्हाेगृाराी, अ�मली पुदीाथा�, मा�वी अपुव्याापुारा व दीहाशीतीवादीी काारावायाा काराीती असुलेले काैदीी, याा�चेा आधिणा धाोकाादीायाका काैदीी, धि�ढीा�वलेले गृुन्हाेगृारा, अभ्यास्ती अपुरााधाी, इतीरा काैद्यांा�वरा �कााराात्मका प्रभााव पुाडेण्यााचेी क्षामतीा असुलेले काैदीी, इत्याादींसुाराख्याा काैद्यांा�चेा सुमावेशी हाोतीोे ; (णा) “अधिती सु�राधिक्षाती कााराागृृहा” यााचेा अथा�, अधिती जीोखामीच्याा काैद्यांा��ा ठीेवण्याासुाठीी स्वती�त्री न्याायाालया सु�काुल, इत्याादींच्याा तीरातीुदीीसुहा गृधितीमा� व भाक्काम सुुराक्षाा या�त्रीणाा असुलेले एका स्वती�त्री स्वया�पुूणा� कााराागृृहा सु�काुल, असुा आहाेे ; (ती) “वत्तृ पुत्रीका (काद्यांै ा�चेा पुूवेधितीहाासु)” यााचेा अथा�, एखााद्यांा काैद्यांाच्याा बंाबंतीीतीील सुव� सु�बं�धिधाती माधिहातीीचेा अ�तीभाा�व असुणााराा एकातीरा, प्रत्याक्षा धिकांवा इलेक्ट्रॉधि�का स्वरूपुातीील अधिभालेखा, असुा आहाेे; (था) कााराागृृहााच्� याा सु�बं�धााती, “वैद्यांकाीया अधिधाकााराी” यााचेा अथा�, कााराागृहाृ ाचेा वैद्यांकाीया अधिधाकााराी म्हाणाू� प्रधितीधि�याुक्तीी काेलेला शीासु�ाचेा अहा�तीाप्राप्ती वैद्यांका व्यावसुायाी, असुा आहाेे ; (दी) “वैद्यांकाीया दीुय्याम काम�चेाराी वगृ�” यााचेा अथा�, कााराागृृहाामध्याे प्रधितीधि�याुक्तीी काेलेले औषंधाधि�मा�तीा, पुरिराचेारिराकाा, प्रयाोगृशीाळूा तीत्री� ज्ञा, इत्याादींसुाराखा,े अहाती� ाप्राप्ती वैद्यांकाीया सुहाायाका, असुा आहाेे; (धा) “कााराागृहाृ ाचेा प्रभााराी अधिधाकााराी” यााचेा अथा�, कााराागृहाृ ाचेा प्रभााराी म्हाणाू� सुक्षाम प्राधिधाकााऱ्याा�े धि�याुक्ती काेलेला अधिधाकााराी, असुा आहाेे ; (�) “अधिभावचे� राजीा” यााचेा अथा�, धिवधिहाती काराण्यााती यातीे ील अशीा धि�काडेंच्याा प्रसुगृ� ी उपुस्थिस्थाती रााहाण्यााकारिरातीा दीोषंधिसुद्ध काैद्यांाचेी अल्पु काालावधाीसुाठीी कााराागृहाृ ामधाू� तीात्पुुरातीी सुटु काा काराणा,े असुा आहाेे; (पु) “धिवधिहाती” यााचेा अथा�, याा अधिधाधि�यामाखााली काेलल्े याा धि�यामाद्वा� ारा ेधिवधिहाती काेलेल,े असुा आहाेे; (फौ) “कााराागृृहा” �यााचेा अथा�, काद्यांै ा��ा स्थाा�बंद्ध काराण्याासुाठीी व त्याा��ा सुधाु ारा सुेवा पुुराधिवण्याासुाठीी शीासु�ाच्याा सुवसु� ाधााराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीान्� वया ेकाायामस्वरुंपुी धिकांवा तीात्पुुरात्याा स्वरुंपुाती वापुरालेली काोणातीीहाी जीागृा धिकांवा इमाराती, असुा आहाे आधिणा त्यााती, त्याासु अ�ुलग्� असुलेल्याा सुव� जीधिम�ंचेा व इमारातींचेा सुमावेशी हाोतीो, पुरा�तीु त्यााती,— (एका) जीे काैदीी, सुव�स्वी पुोधिलसुा�च्याा काोठीडेीती असुतीाती अशीा काैद्यांा��ा बं�धिदीवासुाती ठीेवण्यााच्याा काोणात्यााहाी जीागृेचेा ; (दीो�) भाारातीीया �ागृरिराका सुुराक्षाा सु�धिहातीा, २०२३ यााच्याा कालम ४५७ अन्वयाे रााज्या २०२३ चेा ४६. शीासु�ा�े धिवशीेषं कारू� �ेमू� धिदीलेल् याा काोणात् यााहाी जीागृेचेा, धिकांवा ; (शीा.म.मु.) एचे १५६२—२ (२५-१०—२०२५)4 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ (तीी�) जीी जीागृा, सुव�सुाधााराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीाद्वााराे दीुय्याम तीुरुं�गृ म्हाणाू� रााज्या शीासु�ाकाडेू� घोधिषंती काराण्यााती आलेली आहाे अशीा काोणात्यााहाी जीागृेचेा, सुमावेशी हाोती �ाहाी ; (बं) “कााराागृृहा दील” यााचेा अथा�, अधिधाधि�यामाच्याा कालम ५ मध्याे धिवधि�धिदी�ष्ट काेलेले कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा दील, असुा आहाे ; (भा) “काैदीी” यााचेा अथा�, काोणात्यााहाी न्याायाालयााच्याा धिकांवा सुक्षाम प्राधिधाकाराणााच्याा रिराट अन्वयाे, अधिधापुत्रीान्वयाे धिकांवा आदीेशीान्वयाे एखााद्यांा कााराागृृहाातीील काोठीडेीती पुाठीधिवलेली व्याक्तीी, असुा आहाे, आधिणा त्यााती, फौौजीदीाराी काैदीी, धिदीवाणाी काैदीी, न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी, न्याायाालयाा�े धिकांवा लष्काराी न्याायाालयााच्याा आदीेशीाद्वााराे, कााराागृृहा काोठीडेीती पुराती पुाठीधिवलेला (रिरामा�डे धिदीलेला) काैदीी सुक्षाम प्राधिधाकाराणााच्याा आदीेशीा�न्वयाे कााराागृृहा काोठीडेीती पुाठीधिवलेली व स्थाा�बंद्ध व्याक्तीी, याा�चेा सुमावेशी हाोतीो ; (म) “म�ाई काेलेली वस्तीू” यााचेा अथा�, याा अधिधाधि�यामान्वयाे काेलेल्याा काोणात्यााहाी धि�यामा�द्वााराे, जीी वस्ती,ू कााराागृहाृ ाती आणाण्याासु धिकांवा कााराागृहाृ ातीू� बंाहाेरा �ण्े याासु म�ाई काेलेली आहा ेतीी वस्ती,ू असुा आहाेे ; (या) “धिशीक्षाा-�ंदीवहाी” यााचेा अथा�, ज्याा �ंदीवहाीमध्याे, ठीोठीावलेली प्रत्याेका धिशीक्षाा, काैद्यांाचेे �ाव, काैद्यांाचेा ओळूखा क्रमा�का व तीो ज्याा वगृाती� ील आहा ेतीो वगृ� (मगृ तीो अभ्यास्ती असुो धिकांवा �सुो), तीो ज्याा अपुरााधााबंद्देल दीोषंी आहा ेतीो कााराागृृहा-अपुरााधा, ज्याा धिदी�ाका� ासु कााराागृृहा-अपुरााधा घडेला हाोतीा, तीो धिदी�ा�का, काैद्यांा� ेकाेलल्े याा पुूवीच्याा कााराागृृहा-अपुरााधाा�चेी सु�ख्याा आधिणा असु ेपुूवीचे ेकााराागृृहा-अपुरााधा घडेल्यााचेा धिदी�ा�का आधिणा ठीोठीावलेल्याा धिशीक्षाेचेा धिदी�ा�का, काालावधाी व प्रकाारा याा�च्याा बंाबंतीीतीील अधिभालेखा अ�तीभाू�ती असुलेली �ंदीवहाी, असुा आहाेे ; (काका) “सुरााईती गृुन्हाेगृारा” यााचेा अथा�, गृुन्ह्यााबंद्देल एकाापुेक्षाा अधिधाका वेळूा दीोषंधिसुद्ध झाालेला काोणातीाहाी काैदीी, असुा आहाेे ; (काखा) “माफौी” यााचेा अथा�, ज्यााचेा पुरिराणााम, काैद्यांाचेी धिशीक्षाा कामी हाोण्यााती हाोऊ शीकाले अशीी, सुक्षाम प्राधिधाकाराणाा�े दीोषंधिसुद्ध ठीरालेल्याा पुात्री काैद्यांाला धिदीलेली, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीी सुवलती, असुा आहाेे ; (कागृ) “धि�याम” यााचेा अथा�, याा अधिधाधि�यामान्वयाे काेलेले धि�याम, असुा आहाे ; (काघ) “रााज्या शीासु�” धिकांवा “शीासु�” यााचेा अथा�, महाारााष्ट्र शीासु�, असुा आहाे ; (काङ) “न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी” यााचेा अथा�, जीी दीोषंधिसुद्ध ठीरालेली �ाहाी आधिणा पुोधिलसुा�द्वााराे काेले जीाणााराे अन्वेषंणा प्रल�धिबंती असुतीा�ा धिकांवा सुक्षाम अधिधाकाारिरातीेच्याा न्याायाालयााद्वााराे काेली जीाणााराी न्याायाचेौकाशीी प्रल�धिबंती असुतीा�ा, धिजीला न्याायाालयाी� काोठीडेीमध्याे ठीेवण्यााती आले आहाे अशीी व्याक्तीी, असुा आहाेे ; (काचे) “तीरुंणा अपुरााधाी” यााचेा अथा�, ज्याा�े, अठीराा वषंे वया पुूणा� काेले आहाे आधिणा एकावीसु वषंे वया पुूणा� काेलेले �ाहाी असुा काैदीी, असुा आहाे. (२) याा अधिधाधि�यामामध्या ेवापुरालेल ेव व्यााख्याा � काेलेल,े पुराती� ,ु माधिहातीी तीत्री� ज्ञाा� अधिधाधि�याम, २०००, २००० चेा २१. भाारातीीया न्यााया सु�धिहातीा, २०२३ आधिणा भाारातीीया �ागृरिराका सुुराक्षाा सु�धिहातीा, २०२३ याा�मध्याे व्यााख्याा काेलेले शीब्दी २०२३ चेा ४५. व सु�ज्ञाा याा��ा, अ�क्रु म,े उक्ती अधिधाधि�यामामध्या ेव सुधि�हातीाम� ध्या ेजी ेअथा� �ेमू� धिदीलेल ेआहाेती तीेचे अथा� असुतीील. २०२३ चेा ४६.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 5 प्राकराणा दीोन काराागृृहा � त्या�चेे प्राकारा. ३. (१) रााज्या शीासु�, काैद्यांाला ठीेवण्याासुाठीी पुुराेशीा सु�ख्याेतीील कााराागृृहाे उपुलब्धा कारू� दीेईल. कााराागृृहा. (२) कााराागृृहाामध्याे, काैद्यांाला, सुुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेती ठीेवण्यााती याेईल. (३) कााराागृृहाामध्याे, काैद्यांा�च्याा सुुराक्षाेसुाठीी व सु�राक्षाणाासुाठीी याोग्या उपुायायाोजी�ा काराण्यााती याेतीील. (४) कााराागृहाृ ामध्या,े याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीदीु ी व त्यााखााली काेलेल ेधि�याम याा��ुसुारा, धिशीस्ती व धिदी�चेयाा� रााखाण्यााती याेईल. (५) कााराागृृहाामध्याे, काैद्यांा��ा, अन्�, कापुडेे, धि�वासुव्यावस्थाा, इतीरा गृराजीा व वैद्यांकाीया उपुचेारा आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा इतीरा सुुधिवधाा पुुराधिवण्यााती याेतीील. (६) काायाद्यांाचे ेपुाल� काराणाारा े�ागृरिराका म्हाणाू� काद्यांै ाचे� ेसुमाजीाती पुु�वसु� � काराण्यााच्याा उद्देेशीा� ेकाद्यांै ा��ा, सुुधाारा सुेवा आधिणा सुुटकाे��तीराच्याा दीेखाभााल सुेवा पुुराधिवण्यााती याेतीील. ४. (१) शीासु�, पुुढीील प्रकााराच्याा कााराागृृहाा�चेी स्थाापु�ा काराील :— कााराागृृहाा�चेे प्रकाारा. (का) मध्यावतीी कााराागृृहा : ८०० व त्याापुेक्षाा अधिधाका काैद्यांा�चेी क्षामतीा असुलेली कााराागृृहाे ; (खा) धिजील्हाा कााराागृृहा वगृ�-एका : ३०० तीे ७९९ काैद्यांा�चेी क्षामतीा असुलेली कााराागृृहाे ; (गृ) धिजील्हाा कााराागृृहा वगृ�-दीो� : १५१ तीे २९९ काैद्यांा�चेी क्षामतीा असुलेली कााराागृृहाे ; (घ) धिजील्हाा कााराागृृहा वगृ�-तीी� : ५१ तीे १५० काैद्यांा�चेी क्षामतीा असुलेली कााराागृृहाे ; (ङ) धिवशीेषं कााराागृृहा : जीेथाे काैद्यांा��ा धिशीस्तीीच्याा कााराणाा�वरू� स्थाा�ा�तीरिराती काेले जीातीे आधिणा तीे माफौी व सु�धिचेती राजीा याा�सुाराख्याा कााहाी धिवशीेषंाधिधाकााराा��ा अपुात्री ठीरातीाती, असुे रााज्या शीासु�ाच्याा आदीेशीाद्वााराे, धिवशीेषं कााराागृृहा म्हाणाू� धि�दीेधिशीती काेलेले धिजील्हाा कााराागृृहा ; (चे) खाुले कााराागृृहा : काैद्यांा�चेी सुुटकाा काेल्याा��तीरा, त्याा�चेे पुु�व�सु� काराणाे सुुलभा हाोण्याासुाठीी धि�याधिमती कााराागृहाृ ाच्याा बंाहाेरा त्याा��ा अधिधाका स्वाती�त्र्या दीण्े याासुाठीी, धिवधिहाती काराण्यााती यातीे ील अशीा शीतींवरा, पुात्री काैद्यांा��ा बं�धिदीवासुाती ठीेवण्यााचेे कााराागृृहा ; (छ) मधिहाला कााराागृृहा : काेवळू मधिहाला काैद्यांा��ा बं�धिदीवासुाती ठीेवण्याासुाठीी धि�दीेेधिशीती काेलेले कााराागृृहा ; (जी) तीात्पुुरातीे कााराागृृहा : आणाीबंाणाीच्याा धिकांवा सुाथाराोगृाच्याा धिकांवा तीुरुं�गृातीील अधिती गृदीीच्याा बंाबंतीीती, धिवधि�धिदी�ष्ट काेलेल्याा काालमयाा�दीेसुाठीी काैद्यांा��ा स्थाा�बंद्ध काराण्याासुाठीी, शीासु�ा�े धिकांवा शीासु�ाद्वााराे प्राधिधाकाृती काराण्यााती याेईल अशीा काोणात्यााहाी प्राधिधाकाराणाा�े, कााराागृृहा म्हाणाू� घोधिषंती काेलेली काोणातीीहाी जीागृा धिकांवा इमाराती ; (झा) खाुली वसुाहाती : पुात्री काद्यांै ा��ा अधिधाका स्वाती�त्र्या दीण्े याासुाठीी, धिवधिहाती काराण्यााती यातीे ील अशीा शीतींवरा, काैद्यांा��ा त्याा�च्याा काुटं�बंासुहा जीेथाे रााहाण्यााचेा पुयाा�या धिदीला आहाे, अशीी पुात्री काैद्यांा��ा बं�धिदीवासुाती ठीेवण्यााचेी जीागृा ; (ञ) धिकाशीोरा सुुधााराालया : तीरूणा अपुरााध्याा��ा बं�धिदीवासुाती ठीेवण्यााचेी जीागृा. (२) शीासु�ासु, पुोट-कालम (१) मध्याे �मूदी काेलेल्याा काोणात्यााहाी प्रकााराच्याा कााराागृृहाा�चेी सु�ख्याा आधिणा ज्याा धिठीकााणाी तीी स्थाापु� कारातीा याेतीील तीी जीागृा, धि�धाा�रिराती कारातीा याेईल. (३) प्रत्याेका मध्यावतीी कााराागृृहााती आधिणा धिजील्हाा कााराागृृहााती, इतीरा काैद्यांा�चेे धिवलगृीकाराणा व सु�राक्षाणा काराण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्यााकारिरातीा अधिती-जीोखामीचेे काैदीी, अभ्यास्ती अपुरााधाी आधिणा सुरााईती गृुन्हाेगृारा याा��ा ठीेवण्यााकारिरातीा स्वती�त्री बं�दीीकाक्षााचेी धिकांवा काोठीडेीचेी तीरातीूदी असुेल.6 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ (४) सुव� मध्यावतीी धिकांवा धिजील्हाा कााराागृृहााम� ध्या,े अधिती-जीोखामीच्याा काद्यांै ाच्� याा बं�दीी काक्षाासुाठीी, याथाोधिचेती व प्रगृती सुुराक्षाा धिवषंयाका पुायााभाूती सुुधिवधाा व कााया� प्रधिक्रयाा काराण्यााती याेतीील. अशीा कााराागृृहाा�मध्याे, न्याायाालयाी� सुु�ावणाी धिकांवा न्याायाचेौकाशीी काराण्याासुाठीी स्वती�त्री न्याायाालया सु�काुलाच्याा याथाोधिचेती तीरातीुदीी काराण्यााती याेतीील. प्राकराणा तीीन काराागृृहाा�चेी � सुधाारा से�ा�चेी स�घटनात्मांक स�राचेना. कााराागृृहा दीलाचेी ५.(१) महाारााष्ट्र रााज्याासुाठीी, पुुढीील अधिधाकााऱ्याा�चेा सुमावेशी असुलेले कााराागृृहा दील असुेल :— स्थाापु�ा. (का) महाासु�चेालका, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा ; (खा) धिवशीेषं महााधि�राीक्षाका, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा ; (गृ) उपु महााधि�राीक्षाका, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा ; (घ) अधाीक्षाका, मध्यावतीी कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा ; (ङ) अपुरा अधाीक्षाका, मध्यावतीी कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा धिकांवा अधाीक्षाका, धिजील्हाा कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा, वगृ�-एका ; (चे) उपु अधाीक्षाका, मध्यावतीी कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा धिकांवा अधाीक्षाका, धिजील्हाा कााराागृृहा व सुुधाारा सुेवा, वगृ�-दीो� ; (छ) तीुरुं�गृाधिधाकााराी धिकांवा अधाीक्षाका, धिजील्हाा कााराागृृहा, वगृ�-तीी� ; (जी) उपु तीुरुं�गृाधिधाकााराी, सुहाायाका तीुरुं�गृाधिधाकााराी ; (झा) सुुभाेदीारा, हावालदीारा, कााराागृृहा धिशीपुाई ; (ञ) धिवधिहाती काराण्यााती याेईल असुा, इतीरा काोणातीाहाी अधिधाकााराी. (२) कााराागृृहा दीलासु, याा अधिधाधि�यामामध्याे व धि�यामा�मध्याे धिवधि�धिदी�ष्ट काराण्यााती याेतीील असुे अधिधाकाारा असुतीील, तीे, अशीी काायाे पुारा पुाडेील आधिणा अशीी काती�व्याे पुारा पुाडेील. (३) कााराागृृहा दीलाच्याा प्रत्याेका सुदीस्यााला, त्यााचेी काती�व्याे पुारा पुाडेण्याासुाठीी आवश्याका असुतीील अशीी, वाटपु काेलेली शीस्त्रीे वापुराण्यााचेा अधिधाकाारा असुेल. (४) कााराागृृहा दीलाचेी भारातीी, वेती�, भात्ते व इतीरा सुव� सुेवाशीतीी, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील त्यााप्रमाणाे असुतीील. कााराागृृहाे व सुुधाारा ६.(१) कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा याा�चेे अधाीक्षाणा, रााज्या शीासु�ाच्याा गृृहा धिवभाागृाकाडेे धि�धिहाती असुेल. सुेवा याा�चेे (२) महाासु�चेालका, रााज्या शीासु�ाच्याा आदीेशीा�सु अधाी� रााहाू�, कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा याा�चेे अधाीक्षाणा. सुव�सुाधााराणा धि�या�त्रीणा व अधाीक्षाणा काराील. (३) शीासु�ासु, एका धिकांवा अधिधाका धिवशीेषं महााधि�राीक्षाका आधिणा उपु महााधि�राीक्षाका याा�चेी धि�याक्ु तीी कारातीा याेईल. (४) शीासु�ासु, असुा धि�दीेशी दीेतीा याेईल काी, याा अधिधाधि�यामान्वयाे धिकांवा त्याा त्याा वेळूी अ�मलाती असुलेल्याा काोणात्यााहाी काायाद्यांान्वयाे, महाासु�चेालकाासु असुलेले काोणातीेहाी अधिधाकाारा, काायाे, काती�व्याे व जीबंाबंदीाऱ्याा, रााज्याामध्याे स्थिस्थाती असुलेल्याा सुव� कााराागृृहाा�च्याा बंाबंतीीती, धिवशीेषं महााधि�राीक्षाकााद्वााराे वापुरातीा याेतीील, पुारा पुाडेतीा याेतीील, धिकांवा, याथाास्थिस्थाधिती, कारातीा याेतीील. (५) महाासुचे� ालकाासु, असुा धि�दीेशी दीेतीा याईे ल काी, याा अधिधाधि�यामान्वया ेधिकांवा त्याा त्याा वेळूी अ�मलाती असुलल्े याा काोणात्यााहाी काायाद्यांान्वया ेअसुलेल ेत्यााचे ेकाोणातीेहाी अधिधाकाारा, कााया,े काती�व्या ेव जीबंाबंदीाऱ्याा आधिणा प्राधिधाकाारा, त्याा �च्याा अधिधाकाारिरातीेखाालील क्षाेत्रीा�ती स्थिस्थाती असुलेल्याा सुव� कााराागृृहाा�च्याा बंाबंतीीती, उपु महााधि�राीक्षाकााद्वााराे वापुरातीा याेतीील, पुारा पुाडेतीा याेतीील, धिकांवा याथाास्थिस्थाधिती, कारातीा याेतीील.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 7 (६) प्रत्याेका मध्यावतीी कााराागृृहाासुाठीी, अधाीक्षाका, अपुरा अधाीक्षाका व उपु अधाीक्षाका असुतीील. (७) अधाीक्षाका हाा, कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी असुेल आधिणा इतीरा सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी, त्याासु दीुय्याम असुतीील आधिणा तीे, त्यााचेे आदीेशी, सुूचे�ा व धि�दीेशी याा�चेे पुाल� कारातीील. (८) अपुरा अधाीक्षाका व उपु अधाीक्षाका, उपु महााधि�राीक्षाकााच्याा सुव�सुाधााराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीा�सु अधाी� रााहाू�, याा अधिधाधि�यामान्वया ेतीरातीूदी काेलेल ेअधाीक्षाकााचे ेसुव� धिकांवा त्याापुैकाी काोणातीेहाी अधिधाकाारा, काती�व्याे व काायाे, जीरा त्याा��ा सुोपुधिवलेली असुतीील तीरा, त्याा�चेा वापुरा कारातीील व तीी पुारा पुाडेतीील. (९) (का) मध्यावतीी कााराागृृहाासुाठीी, अधाीक्षाका दीजीा�चेा एका प्रभााराी अधिधाकााराी असुेल. (खा) धिजील्हाा कााराागृृहा (वगृ� एका) सुाठीी, अपुरा अधाीक्षाका दीजीा�चेा एका प्रभााराी अधिधाकााराी असुेल. (गृ) धिजील्हाा कााराागृृहा (वगृ� दीो�) सुाठीी, उपु अधाीक्षाका दीजीा�चेा एका प्रभााराी अधिधाकााराी असुेल. (घ) धिजील्हाा कााराागृृहा (वगृ� तीी�) सुाठीी, तीुरुं�गृाधिधाकााराी दीजीा�चेा एका प्रभााराी अधिधाकााराी असुेल. (१०) प्रत्याेका कााराागृृहााती धिलधिपुकावगृीया, तीा�धित्रीका आधिणा अध्याापु� काम�चेाराीवगृ� दीेखाील असुेल. ७. शीासु�ासु, कााराागृृहााच्� याा याोग्या प्रशीासु�ासुाठीी, त्याासु आवश्याका वाटले अशीा इतीरा कामचे� ाराीवगृा�चेी इतीरा काम�चेाराी वगृ�. धि�याधिमती तीत्त्वावरा धिकांवा प्रधितीधि�याुक्तीीवरा धिकांवा कांत्रीाटी तीत्त्वावरा धि�याुक्तीी कारातीा याेईल. २०२३ चेा ८. ज्याा�चेी दीोषंधिसुद्ध अवेक्षाका म्हाणाू� धि�याुक्तीी काराण्यााती आली आहाे असुे काैदीी, भाारातीीया न्यााया दीोषंधिसुद्ध अवेक्षाका. ४५. सु�धिहातीा, २०२३ यााच्याा कालम २ च्याा खा�डे (२८) च्याा अथाा�तीगृ�ती, लोकासुेवका असुल्यााचेे मा�ण्यााती याेईल. प्राकराणा चेारा काराागृृहाा�चेे अविधाकाराी � कमांषचेाराी या�चेी काये, कतीषव्ये � अविधाकारा. ९.(१) याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदीं�ा व धि�यामा��ा आधिणा महाासु�चेालकााचेे आदीेशी व धि�दीेशी याा�सु कााराागृृहााच्याा अधाी� रााहाू�, कााराागृहाृ ाचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, इतीरा दीय्ु याम अधिधाकााराी व कामचे� ाराी यााच्� याा मदीतीी� ेव सुहााय्याा�,े प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााचेी काैद्यांा�चेा प्रवेशी, कााराागृृहााचेी सुुराक्षाा, सुुधाारा कााया�क्रम, कााराागृृहााती याेण्याासु अभ्याागृतीा��ा पुरावा�गृी, खाचे�, काायाे व काती�व्याे. धिशीस्ती, धिशीक्षाा व काद्यांै ाचे� ेधि�यात्री� णा आधिणा काद्यांै ाचे� ी सुटु काा याासु� हा कााराागृहाृ ाच्याा सुव �बंाबंंचे ेव्यावस्थाापु� काराील. (२) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, कााराागृृहााच्याा व्यावस्थाापु�ाच्याा सुव� बंाबंंसुाठीी, धिशीस्ती, मजीुराी, खाचे�, कााराागृहाृ ाचेी याोग्या दीेखाराेखा आधिणा सुव� सुाधा�सुामग्रीी व यात्री� सुामग्रीी, धिशीक्षाा व धि�यात्री� णा यााच्� यााशीी सु�बं�धिधाती असुलेल्याा सुव� बंाबंंकारिरातीा जीबंाबंदीारा असुेल आधिणा तीो, वरिराष्ठी प्राधिधाकााऱ्याा�च्याा आदीेशीा�ुसुारा कााया� काराील. (३) कााराागृहाृ ाचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, त्यााच्याा दीेखाराेखाीखाालील इलक्े ट्रॉधि�का स्वरूपुातीील अधिभालेखाा�सुहा, सुव� दीस्तीऐवजी धिकांवा अधिभालेखा आधिणा काद्यांै ा�काडेू� घेतीलेल ेपुैसु ेव इतीरा वस्ती ूसुुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेती ठीवे ण्याासुाठीी जीबंाबंदीारा असुेल आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीी इतीरा काती�व्याे पुारा पुाडेील आधिणा अशीी इतीरा काायाे पुारा पुाडेील. (४) कााराागृहाृ ाचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, काद्यांै ाचे� ेधिवधि�याम� काराण्याासुाठीी, कााराागृहाृ ाती धिशीस्ती रााखाण्याासुाठीी आधिणा अधितीसुुराधिक्षाती बं�दीी काक्षाासुहा, कााराागृृहााचेे उधिचेती व्यावस्थाापु� काराण्याासुाठीी, याा अधिधाधि�यामान्वयाे धिकांवा धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे त्यााला �ेमू� धिदीलेल्याा अशीा धिशीस्तीधिवषंयाका अधिधाकााराा�चेा वापुरा काराील. (५) कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्याासु, कााराागृृहाा�च्याा पुरिरासुरााच्याा आधिणा गृृहाव्यावस्थाेच्याा दीै��धिदी� दीेखाभाालीसुाठीी, धि�यामा��ुसुारा काैद्यांा�च्याा सुेवा�चेा वापुरा कारातीा याेईल. (६) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, पुुढीील अधिभालेखा ठीेवील धिकांवा ठीेवण्यााचेी व्यावस्थाा काराील :- (का) प्रवेशी धिदीलेल्याा काैद्यांा�चेी �ंदीवहाी ;8 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ (खा) प्रत्याेका काैद्यांाचेी सुुटकाा काेव्हाा हाोणाारा आहाे यााचेा उल्लेखा असुणााराी �ंदी पुुस्थिस्तीकाा ; (गृ) कााराागृृहा अपुरााधाा�सुाठीी काैद्यांा��ा झाालेल्याा धिशीक्षाेचेी �ंदी काराण्याासुाठीी धिशीक्षाा-�ंदीवहाी ; (घ) कााराागृहाृ ाच्याा प्रशीासु�ाशीी सुबं� धि�धाती असुलल्े याा काोणात्यााहाी बंाबंंच्याा सुबं� धा� ाती अभ्याागृतीा�� ी धिदीलेल्याा काोणात्यााहाी अधिभाप्रायाा�चेी �ंदी काराण्याासुाठीी अभ्याागृती �ंदीवहाी ; (ङ) कााराागृृहााती प्रवेशी कारातीेवेळूी काैद्यांा�काडेू� घेतीलेले पुैसुे व इतीरा वस्तीू याा�चेा अधिभालेखा ; (चे) धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील असुे इतीरा काोणातीेहाी अधिभालेखा. कााराागृृहााचेा वैद्यांकाीया १०.(१) प्रत्याेका कााराागृृहाासुाठीी एका वैद्यांकाीया अधिधाकााराी असुेल. अधिधाकााराी व त्यााचेी (२) वैद्यांकाीया अधिधाकााराी, काद्यांै ाच्� याा उपुचेाराासुाठीी आवश्याका उपुायायाोजी�ा काराील आधिणा कााराागृहाृ ाच्याा काती�व्याे. स्वच्छतीाधिवषंयाका प्रशीासु�ासुाठीी जीबंाबंदीारा असुेल आधिणा अधाीक्षाकााच्याा धि�या�त्रीणाासु अधाी� रााहाू�, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीी इतीरा काती�व्याे पुारा पुाडेील. (३) जीरा वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्यााचेे पुदी रिराक्ती असुेल तीरा, धि�वासुी वैद्यांकाीया अधिधाकााराी धिकांवा शीासुकाीया रुंग्णाालयााच्याा प्रभााराी डेॉक्टरा� ेपुदीधि�दीेधिशीती काेलेला अन्या काोणातीाहाी वैद्यांकाीया अधिधाकााराी, कााराागृहाृ ाचेा वैद्यांकाीया अधिधाकााराी म्हाणाू� कााम काराील, तीो, पु�धारावड्याातीू� धिकामा� एकादीा मध्यावतीी धिकांवा, याथाास्थिस्थाधिती, धिजील्हाा कााराागृृहााला भाेट दीेईल. असुा वैद्यांकाीया अधिधाकााराी, जीेव्हाा काेव्हाा काैद्यांा�च्याा काोणात्यााहाी आजीारााधिवषंयाी कााराागृृहाातीील काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्यााकाडेू� धिकांवा काम�चेाऱ्यााकाडेू� त्यााला माधिहातीी धिमळूेल तीेव्हाा, काैद्यांा�च्याा उपुचेाराासुाठीी आवश्याका त्याा उपुायायाोजी�ा काराील. धिववधिक्षाती प्रकाराणाी ११. (१) जीेव्हाा जीेव्हाा वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्याासु, एखााद्यांा काैद्यांाच्याा म�ावरा धिशीस्तीीचेा धिकांवा त्यााला वैद्यांकाीया धिदीलेल्याा उपुचेारााचेा प्रधितीकाूल पुरिराणााम झााला आहाे धिकांवा हाोण्यााचेा सु�भाव आहाे, असुे सुमजीण्याासु कााराणा अधिधाकााऱ्याा�े असुेल तीेव्हाा, वैद्यांकाीया अधिधाकााराी, त्यााला याोग्या वाटेल अशीा धि�राीक्षाणाा�सुहा प्रकाराणा, लेखाी स्वरूपुाती अहावाल दीेणाे. अधाीक्षाकााला काळूवील. (२) हाा अहावाल, त्याावराील अधाीक्षाकााच्याा आदीेशीा�सुहा, माधिहातीीकारिरातीा उपु महााधि�राीक्षाकाासु तीात्कााळू पुाठीधिवण्यााती याेईल. काैद्यांाच्याा १२. (१) वद्यांै काीया अधिधाकााराी, काोणात्यााहाी काद्यांै ाचेा मत्ृ या ूझााल्याावरा, खााली धिवधि�धिदीष्�ट काल्े यााप्रमाणाे मृत्याूबंाबंती प्रकाराणााचेी सुव� सु�बं�धिधाती माधिहातीी व तीपुशीील तीात्कााळू �ंदीवील, आधिणा कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााला अहावाल. पुुढीीलप्रमाणाे अहावाल पुाठीवील :— (का) ज्याा धिदीवशीी, मृती व्याक्तीी�े, पुधिहाल्याा�दीा आजीाराी असुल्यााचेी तीक्रारा काेली हाोतीी धिकांवा तीी आजीाराी असुल्यााचेे धिदीसुू� आले तीो धिदीवसु ; (खा) त्याा धिदीवशीी तीी, जीी मजीुराी, काोणातीीहाी असुल्याासु, काराीती हाोतीा तीी मजीुराी ; (गृ) त्याा धिदीवशीीच्याा त्यााच्याा आहाारााचेे प्रमाणा ; (घ) ज्याा धिदीवशीी, त्यााला रुंग्णाालयााती दीाखाल काराण्यााती आले हाोतीे तीो धिदीवसु ; (ङ) ज्याा धिदीवशीी, तीो आजीाराी असुल्यााचेे पुधिहाल्याा�दीा वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्यााला काळूधिवले हाोतीे तीो धिदीवसु ; (चे) राोगृाचेेे स्वरूपु ; (छ) मृती व्याक्तीील ा, धितीच्याा मृत्याूपुूवी, वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्याा�े धिकांवा दीुय्याम वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्याा�े जीेव्हाा शीेवटचेे बंधिघतीले हाोतीे तीो धिदीवसु ;मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 9 (जी) काैद्यांाच्याा मृत्याूचेा धिदी�ा�का व वेळू , आधिणा (झा) ज्याा प्रकाराणाी, शीवधिवच्छेदी� तीपुासुणाी काेली असुले , त्याा प्रकाराणाी, वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्यााच्याा धि�दीशी�� ासु आलल्े याा इतीरा काोणात्यााहाी तीपुधिशीला�सुहा, मत्ृ या ू�ती� रा धिदीसुू� आलेली पुरिरास्थिस्थातीी ; (२) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, काैद्यांाच्याा मृत्याूबंाबंतीचेी माधिहातीी, तीात्कााळू, उपु महााधि�राीक्षाकााला व महाासुचे� ालकााला काळूवील. तीो, रााष्ट्रीया मा�वी हाक्का आयाोगृाला व शीासु�ाच्याा सुवसु� ाधााराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीा�मध्याे धिवधि�धिदी�ष्ट काराण्यााती याेईल अशीा इतीरा प्राधिधाकाराणाा��ा दीेखाील काळूवील. १३. तीुरुं�गृाधिधाकााराी, उपु तीुरुं�गृाधिधाकााराी धिकांवा सुहाायाका तीुरुं�गृाधिधाकााराी हाे, अधाीक्षाकााच्याा धि�या�त्रीणाासु तीुरुं�गृाधिधाकााराी, उपु व पुया�वेक्षाणाासु अधाी� रााहाू�,— तीुरुं�गृाधिधाकााराी, सुहाायाका (का) काैद्यांा�चेे व काैद्यांा�च्याा मालमत्ता�चेे प्रभााराी व अधिभाराक्षाका असुतीील ; तीुरुं�गृाधिधाकााराी याा�चेी (खा) कााराागृहाृ ाती काैद्यांाचेा मत्ृ या ूझााल्याावरा, ज्याा पुरिरास्थिस्थातीीती काैद्यांाचेा मत्ृ या ूझााला, त्याा पुरिरास्थिस्थातीीचेे काती�व्याे. सु�धिक्षाप्ती वणा�� असुलेला अशीा मृत्याूचेा अहावाल, तीाबंडेतीोबं अधाीक्षाकााला व वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्यााला दीेतीील ; (गृ) प्रवेशी कारातीे वेळूी, काैद्यांा��ी जीमा काेलेले पुैसुे व इतीरा वस्तीू याा�च्याा सुुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेकारिरातीा जीबंाबंदीारा असुतीील ; (घ) धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीी इतीरा काती�व्याे पुारा पुाडेतीील आधिणा अशीी इतीरा काायाे पुारा पुाडेतीील. १४. प्रवेशीद्वाारा अधिधाकााराी म्हाणाू� अधाीक्षाकाा�े पुदीधि�दीेधिशीती काेलेला कााराागृृहााचेा काम�चेाराी धिकांवा प्रवेशीद्वाारा अधिधाकााराी, कााराागृृहााती आणालेल्याा धिकांवा कााराागृृहााबंाहाेरा �ेण्यााती याेणााऱ्याा प्रत्याेका गृोष्टीचेी तीपुासुणाी काराील, अधिधाकााऱ्यााचेी काती�व्याे. आधिणा म�ाई काेलेली काोणातीीहाी वस्तीू कााराागृृहााती धिकांवा त्यााबंाहाेरा आणाल्यााचेा धिकांवा कााराागृृहाातीील काोणातीीहाी मालमत्ता बंाहाेरा �ेती असुल्यााचेा सु�शीया असुलेल्याा काोणात्यााहाी व्याक्तीीला थाा�बंवतीील आधिणा तीो, धितीचेी झाडेतीी घेऊ शीकाेल धिकांवा झाडेतीी घेण्यााचेी व्यावस्थाा कारू शीकाेल आधिणा धितीच्यााकाडेे अशीी काोणातीीहाी वस्तीू धिकांवा मालमत्ता आढीळूू� आल्याासु, त्यााचेी माधिहातीी, तीात्कााळू कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्याासु दीेईल. १५.(१) महाासु�चेालका, धिवशीेषं महााधि�राीक्षाका धिकांवा उपु महााधि�राीक्षाका, दीजीा��े त्यााच्याापुेक्षाा दीुय्याम काोणात्यााहाी दीुय्याम असुणााऱ्याा कााराागृृहााच्याा काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्यााधिवरुंद्ध धिकांवा काम�चेाऱ्यााधिवरुंद्ध, काोणात्यााहाी गृैरावती��ासुाठीी, अधिधाकााऱ्यााधिवरुंद्ध धिकांवा धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीी धिशीस्तीभा�गृाचेी काारावाई कारू शीकाेल. काम�चेाऱ्यााधिवरुंद्ध (२) याा अधिधाधि�यामाखााली काेलल्े याा धि�यामा��ुसुारा तीरातीूदी काेलल्े याा धिशीक्षाा, महाारााष्ट्र �ागृराी सुेवा (धिशीस्ती धिशीस्तीभा�गृाचेी व अपुील) धि�याम, १९७९ मध्याे धिवधिहाती काेलेल्याा धिशीक्षाा�व्याधितीरिराक्ती असुतीील. काारावाई. १६. कााराागृृहााचेे सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी हाे, �ेहामी काती�व्याावरा असुल्यााचेे मा�ण्यााती याेतीील, अधिधाकााराी व आधिणा तीे, रााज्याातीील कााराागृृहााच्याा काोणात्यााहाी भाागृाती धिकांवा इतीरा काोणात्यााहाी धिठीकााणाी तीै�ाती काराण्याासुाठीी काम�चेाराी हाे �ेहामी काती�व्याावरा उपुलब्धा असुतीील. असुल्यााचेे मा�णाे. प्राकराणा पाचे काराागृृहााचेे अविधाकाराी � कमांषचेाराी या�चेी स�षसाधााराणा �तीषणाूक. १७. कााराागृृहाातीील सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी याा�चेे, महाारााष्ट्र �ागृराी सुेवा (वती�णाूका) धि�याम, वती�णाूका धि�याम. १९७९ व महाारााष्ट्र �ागृराी सुेवा (धिशीस्ती व अपुील) धि�याम, १९७९ आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील असुे इतीरा काोणातीेहाी धि�याम याा�द्वााराे धि�याम� काराण्यााती याेईल. १८. कााराागृृहााचेे अधिधाकााराी व काम�चेाराी आधिणा त्याा�चेे �ातीेवाईका याा��ा, काैद्यांा�शीी प्रत्याक्षा धिकांवा व्याावसुाधियाका अप्रत्याक्षापुणा ेव्याावसुाधियाका व्यावहाारा कारातीा याणाे ारा �ाहाी आधिणा कााराागृृहा कांत्रीाटाम� ध्या ेकाोणातीाहाी धिहातीसु�बंधा� ठीवे तीा व्यावहााराा�सु म�ाई. याेणाारा �ाहाी. भाागृ पुाचे-१२३-२. एचेबंी-२५०५-२.10 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ भाेटवस्तीू १९. कााराागृृहााचेे अधिधाकााराी व काम�चेाराी आधिणा त्याा�चेे �ातीेवाईका हाे, काैद्यांा�काडेू� धिकांवा काैद्यांा�च्याा स्वीकााराण्याासु �ातीेवाईकाा�काडेू� धिकांवा त्याा�च्याा धिमत्रीा�काडेू� धिकांवा कााराागृृहाा�च्याा काोणात्यााहाी व्यावहााराा�शीी सु�बं�धिधाती असुलेल्याा म�ाई. एखााद्यांा व्याक्तीीकाडेू� काोणातीीहाी भाेटवस्तीू स्वीकााराणाारा �ाहाीती. सु�घट�ा २०. कााराागृृहााचेे अधिधाकााराी व काम�चेाराी, काोणात्यााहाी सु�घाती धिकांवा सु�घट�ेती सुामील हाोेणाारा �ाहाीती बं�धिवण्याासु म�ाई. धिकांवा कााराागृृहााचेी सुुराक्षाा, धिशीस्ती आधिणा सुुराळूीती काामकााजी याासु हाा�ीकााराका ठीराेल अशीी काोणातीीहाी काृतीी काराणाारा �ाहाीती. कााराागृृहा २१. कााराागृृहााचेे अधिधाकााराी व काम�चेाराी, अन्या धिठीकााणाी रााहाण्याासुाठीी अधाीक्षाकाा�े लेखाी पुरावा�गृी धि�वासुस्थाा�ा�मध्याे धिदीली �सुेल तीरा, कााराागृृहा धि�वासुस्थाा�े, उपुलब्धा असुल्याासु, कााराागृृहा धि�वासुस्थाा�ामध्याे रााहातीील. रााहाणाे. अ�धिधाकाृतीपुणाे २२. कााराागृृहाातीील काोणातीाहाी काम�चेाराी, अधाीक्षाकााकाडेू� पुरावा�गृी घेतील्यााधिशीवाया, राात्रीीच्याा वेळूी अ�ुपुस्थिस्थाती � कााराागृृहा धि�वासुस्थाा�ी अ�ुपुस्थिस्थाती रााहाणाारा �ाहाी आधिणा जीरा कााराागृहाृ ातीील कामचे� ाराी, पुरावा�गृी � घेतीा, कााहाी रााहाणाे. अपुरिराहााया� धि�काडेीसुाठीी कााराागृृहा धि�वासुस्थाा�ी अ�ुपुस्थिस्थाती रााधिहाला असुेल तीरा, तीो, त्यााबंाबंतीचेी कााराणाे अधाीक्षाकााला तीात्कााळू काळूवील. काायादीेशीीरा २३. कााराागृृहााचेे सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी, त्याा�च्याा वरिराष्ठी प्राधिधाकााऱ्याा�च्याा काायादीेशीीरा आदीेशीा�चेे आदीेशीा�चेे पुाल� व धि�दीेशीा�चेे पुाल� कारातीील. काराणाे. प्राकराणा सहाा कल्याणा विनधाी. काल्यााणा धि�धाी. २४.(१) शीासु�, रााज्याातीील कााराागृृहाा�चेे व सुुधाारा सुेवा�चेे सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी याा�च्याा काल्यााणाासुाठीी, काल्यााणा धि�धाी घधिटती काराील आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा प्रयाोजी�ा�सुाठीी त्यााचेा धिवधि�याोगृ कारातीा याेईल. (२) काल्यााणा धि�धाीमध्याे, पुुढीील पुैसुे जीमा काराण्यााती याेतीील :— (का) रााज्या शीासु�ा�े धिदीलेले काोणातीेहाी अ�ुदीा� ; (खा) कााराागृृहााच्याा सुव� अधिधाकााऱ्याा�काडेू� व काम�चेाऱ्याा�काडेू� घेतीलेली माधिसुका वगृ�णाी ; (गृ) काोणात्यााहाी व्याक्तीी�े धिकांवा सु�घट�े�े धिदीलेले काोणातीेहाी मृत्याूपुधित्रीती दीा�, दीेणागृी, दीा�धि�धाी धिकांवा इतीरा अ�ुदीा�े ; (घ) धि�धाीच्याा धिशील्लका राकामेच्याा गृु�तीवणाुकाीतीू� उपुाधिजी�ती हाोणााराे व्यााजी ; (ङ) धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीी इतीरा काोणातीीहाी राक्काम. प्राकराणा साती काराागृृहाा�चेे विनराीक्षणा. कााराागृृहाा�चेे २५. महाासु�चेालका, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा धि�याती कााला�तीराा�े सुमुधिचेती दीजीा�च्याा एखााद्यांा धि�राीक्षाणा. अधिधाकााऱ्यााद्वााराे सुव� कााराागृृहाा�चेे धि�राीक्षाणा काेले जीाती आहाे यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराील. अभ्याागृती म�डेळू. २६.(१) प्रत्याेका कााराागृृहााती, अध्याक्षा म्हाणाू� धिजील्हााधिधाकााराी व धिजील्हाा दी�डेाधिधाकााराी आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा सु�ख्याेतीील इतीरा सुदीस्या याा�चेा सुमावेशी असुलेले एका अभ्याागृती म�डेळू असुेल. (२) म�डेळू, याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदींचेे आधिणा त्यााखााली काेलेल्याा धि�यामा�चेे अ�ुपुाल� काेले जीाती असुल्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी दीरा तीी� मधिहान्याा�तीू� एकादीा कााराागृृहााचेे धि�राीक्षाणा काराील. (३) प्रत्याेका धि�राीक्षाणाा�ती� रा, मडे� ळूाचे ेधि�दीेशी व सुूचे�ा याा�सुहा अहावाल, सु�बं�धिधाती उपु महााधि�राीक्षाकााकाडेे व महाासु�चेालकााकाडेे पुाठीधिवण्यााती याेईल.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 11 प्राकराणा आठी काराागृृहााचेी �ास्तीुराचेना � विन�ासव्य�स्र्थीा. २७. (१) एखााद्यांा कााराागृृहााचेी वास्तीुराचे�ा व सु�काल्पुधिचेत्री, भाूपुृष्ठीाचेी जीागृा, मोकाळूी जीागृा, कााराागृृहााचेी बंदी� ीकाक्षााचे� ेवायावु ीजी�, बंरााकाी, शीौचेालया,े स्�ा�गृहाृ ,े स्वयापु� ाका घरा, काायाछ� पुऱ्याा, रुंग्णाालया,े इत्याादीी, धिवधिहाती वास्तीुराचे�ा. काराण्यााती याेईल अशीा मा�काा�शीी व आवश्याकातीा�शीी सुुसु�गृती असुतीील. (२) प्रत्याेका कााराागृृहााचेी सुुराक्षााधिवषंयाका मा�काे, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील त्यााप्रमाणाे असुतीील. (३) मधिहाला, तीृतीीयापु�थाी, धिदीव्याा�गृ व्याक्तीी धिकांवा सुा�सुधिगृ�का राोगृा�े धिकांवा मा�धिसुका आजीाराा�े ग्रीस्ती व्याक्तीी, धिकांवा अ�मली पुदीाथाा�च्याा अधितीसुेव�ाधाी� व्याक्तीी धिकांवा वयाोवृद्ध व अशीक्ती काैदीी, न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी, दीोषंधिसुद्ध काैदीी, अधिती सुुराक्षाा असुलेले काैदीी, अभ्यास्ती अपुरााधाी, सुरााईती काैदीी, तीरुंणा अपुरााधाी, धिदीवाणाी कादीै ी, टोळ्यााचे� ेसुदीस्या असुलेल ेकादीै ी, स्थाा�बंद्ध कादीै ी, इत्याादींसुाराख्याा धिवधिवधा प्रकााराच्याा काद्यांै ाचे� ेधिवलगृीकाराणा काराणा ेव त्याा��ा अलगृ ठीवे णा ेसुलु भा हाोण्याासुाठीी आधिणा काद्यांै ाच्� याा धिवशीेषं गृराजीा पुुराधिवण्याासुाठीी, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे कााराागृृहाे सु�काल्पुधिचेधित्रीती कारातीा याेतीील. (४) कााराागृृहाा�च्याा सु�काल्पुधिचेत्रीाती, काायाा�त्मका आवश्याकातीे�ुसुारा, कााराागृृहाा�चेे अधिधाकााराी व काम�चेाराी याा�च्याा धि�वासुव्यावस्थाेचेा आधिणा इतीरा सुोयाीसुुधिवधाा�चेा सुमावेशी असुेल. (५) शीासु�, धिवधिवधा प्रकााराच्याा कााराागृृहााच्� याा तीट धिभा�तीीपुासुू�, धिवधिहाती काराण्यााती याईे ल अशीा अती� रााच्याा आतीील, बंा�धाकााम ेधिवधि�याधिमती काराण्याासुाठीी आधिणा त्याामध्या ेरााखाीव (बंफौरा) क्षाेत्री धि�मा�णा काराण्याासुाठीी धि�याम काराील. २८. (१) शीासु�ासु, काैद्यांा�चेे सुमाजीाती पुु�व�सु� काराण्याासु मदीतीगृारा ठीरू शीकाणााऱ्याा, धिवधिहाती खाुली कााराागृृहाे व काराण्यााती याेतीील अशीा सुुधिवधाा धिकांवा सुवलतीी, खाुल्याा कााराागृृहाामध्याे व खाुल्याा वसुाहातीीती, उपुलब्धा कारू� खाुली वसुाहाती. दीेतीा याेतीील. (२) खाुल्याा कााराागृृहाा�चेे व खाुल्याा वसुाहातीीचेे व्यावस्थाापु� काराण्यााचेे धि�याम, अशीा कााराागृृहाा�मध्याे काैद्यांा��ा स्थाा�ा�तीरिराती काराण्यााचेी कााया�पुद्धतीी व त्याा�चेी पुात्रीतीा, आधिणा अशीा काैद्यांा��ा खाुल्याा कााराागृृहााती धिकांवा खाुल्याा वसुाहातीीती स्थाा�ा�तीरिराती काराण्यााच्याा शीतीी, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील त्यााप्रमाणाे असुतीील. प्राकराणा नऊ कैद्यांा�चेे �गृीकराणा. २९. (१) प्रत्याेका कााराागृहाृ ामध्या,े काद्यांै ाचे� ेवगृीकाराणा व सुुराक्षाा धि�धाा�राणा काराण्याासुाठीी, अध्याक्षा म्हाणाू� वगृीकाराणा व सुुराक्षाा धि�धाा�राणा सुधिमतीी. कााराागृृहा अधाीक्षाका आधिणा सुदीस्या म्हाणाू� तीुरुं�गृाधिधाकााराी (प्रशीासु�), तीुरुं�गृाधिधाकााराी (अ�तीगृ�ती सुुराक्षाा) व वैद्यांकाीया अधिधाकााराी याा�चेा सुमावेशी असुलेली एका वगृीकाराणा व सुुराक्षाा धि�धाा�राणा सुधिमतीी असुेल. (२) सुधिमतीी, प्रथाम पुुढीील काैद्यांा�मधाू� काैद्यांा�चेे प्रकाारा सुुधि�स्थिश्चेती काराील :— (का) धिदीवाणाी काैदीी ; (खा) दीोषंधिसुद्ध काैदीी ; (गृ) न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी ; (घ) स्थाा�बंद्ध काैदीी ; (ङ) सुरााईती धिकांवा अभ्यास्ती अपुरााधाी ; (चे) मृत्याूदी�डेाचेी धिशीक्षाा झाालेले काैदीी ; (छ) दीयाेचेा अजी� फौेटाळूलेले मृत्याूदी�धिडेती काैदीी ; (जी) धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील असुे इतीरा काोणात्यााहाी प्रकााराचेे काैदीी.12 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ (३) सुधिमतीी, कााराागृृहााती दीाखाल हाोणााऱ्याा काैद्यांा�चेे वया, धिल�गृ, धिशीक्षाा, सुुराक्षाा व सु�राक्षाणाधिवषंयाका गृराजीा, शीाराीरिराका व मा�धिसुका आराोग्याधिवषंयाका गृराजीा, सुधाु ाराात्मका गृराजीा, इत्याादीं�ुसुारा पुढीु ील प्रवगृाम� ध्याे त्याा�चेे वगृीकाराणा काराील :— (का) धिल�गृधि�हााया : पुुरुंषं, मधिहाला व तीृतीीयापु�थाी ; (खा) मूल असुलेल्याा मधिहाला काैदीी ; (गृ) तीरुंणा अपुरााधाी ; (घ) वयाोवृद्ध व अशीक्ती काैदीी ; (ङ) मा�धिसुका आजीाराा�े ग्रीस्ती काैदीी ; (चे) पुधिहाल्याा�दीाचे अपुरााधा काराणााराे अपुरााधाी ; (छ) अ�मली पुदीाथाा�चेे व्यासु�ी आधिणा मद्यांासुक्ती अपुरााधाी ; (जी) धिवदीेशीी काैदीी ; (झा) सुा�सुधिगृ�का राोगृा�े धिकांवा दीीघ� आजीाराा�े ग्रीस्ती काैदीी ; (ञ) अधिती-जीोखाीमीचेे काैदीी ; (ट) धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील असुे इतीरा काोणातीेहाी प्रवगृ�. (४) पुोट-कालमे (२) व (३) यााअन्वयाे काैद्यांाच्याा प्रकाारााचेी व वगृ�वाराीचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काेल्याा��तीरा, काैद्यांाच्याा एकामेकााशी� ी हाोणााऱ्याा काोणात्यााहाी प्रकााराच्याा पुरास्पुरा सु�बं�धाासु प्रधितीबंधा� काराण्यााकारिरातीा, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीा राीतीी�े, त्याा��ा अलगृ ठीेवतीा याेईल. (५) कााराागृृहााचेे प्रभााराी अधिधाकााराी, याा सु�बं�धााती, शीासु�ाकाडेू� धिवधि�धिदी�ष्ट काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे, अधिती जीोखामीच्याा काैद्यांाचेी सुुराक्षाा व सुुराधिक्षाती अधिभाराक्षाा काराण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी धिवशीेषं कााळूजीी घेईल आधिणा सुावधाधिगृराी बंाळूगृील. प्राकराणा दीहाा कैद्यांा�चेे प्रा�ेशी, स्र्थीाना�तीराणा � मांुक्तीतीा. काैद्यांा�चेे प्रवेशी. ३०. (१) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, एखााद्यांा व्याक्तीीचेी, याथाोधिचेती काायादीेशीीरा प्रधिक्रयाे�ुसुारा मुक्तीतीा हाोईपुया�ती धिकांवा धितीला हालधिवण्यााती याेईपुया�ती, अशीा व्याक्तीीला, ज्यााद्वााराे कााराागृृहााती पुाठीधिवण्यााती आले असुेल अशीा काोणात्यााहाी रिराटच्याा, अधिधापुत्रीाच्याा धिकांवा आदीेशीाच्याा धि�काडेी�ुसुारा काोणात्यााहाी न्याायाालयााकाडेू� धिकांवा काोणात्यााहाी सुक्षाम प्राधिधाकाराणााकाडेू� याा अधिधाधि�यामान्वया ेत्यााच्याा अधिभाराक्षाेती याथाोधिचेतीराीत्याा पुाठीधिवलल्े याा अशीा व्याक्तीीचेा स्वीकाारा काराील व धितीला स्थाा�बंद्ध काराील. (२) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, अशीा रिराटचेी, अधिधापुत्रीाचेी धिकांवा आदीेशीाचेी अ�मलबंजीावणाी काेल्याा��तीरा अथावा त्यााद्वााराे पुाठीधिवलेल्याा व्याक्तीीचेी मुक्तीतीा झााल्याा��तीरा, त्यााचेी काशीा प्रकााराे अ�मलबंजीावणाी काराण्यााती आली धिकांवा त्यााद्वाारा ेपुाठीधिवलल्े याा व्याक्तीीचेी, त्यााचेी अ�मलबंजीावणाी हाोण्याापुूवी अधिभाराक्षाेतीू� मक्ु तीतीा काा काराण्यााती आली आहाे हाे दीशी�धिवणााराे, याथाोधिचेती स्वाक्षाराीकाृती प्रमाणापुत्री, ज्याा न्याायाालयाा�े तीो कााढीला हाोतीा त्याा न्याायाालयााला पुाठीवील. (३) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, त्याा त्याा वेळूी अ�मलाती असुलेल्याा काोणात्यााहाी काायाद्यांाच्याा तीरातीुदींन्वया ेकाोणात्यााहाी न्याायाालयाा� ेधिकांवा सुक्षाम प्राधिधाकाराणाा� ेकाोणात्यााहाी व्याक्तीीच्याा स्थाा�बंद्धतीेसुाठीी धिदीलेला काोणातीाहाी धिशीक्षाादीेशी धिकांवा आदीेशी धिकांवा कााढीलेले अधिधापुत्री अ�मलाती आणाील. (४) काोणातीीहाी शी�काा धिकांवा सु�धिदीग्धातीा असुल्याासु त्याा बंाबंतीीती, कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, अ�मलबंजीावणाीसुाठीी, स् पुष्टीकाराणाासुाठीी त्यााच्यााकाडेे पुाठीधिवलेले अधिधापुत्री धिकांवा आदीेशी, तीो कााढीणााऱ्याा प्राधिधाकाराणााकाडेे, स्पुष्टीकाराणााथा� पुाठीवील. असुा सु�दीभा� प्रल�धिबंती असुेपुया�ती, त्याा अधिधापुत्रीाती धिकांवा आदीेशीाती धिवधि�धिदी�ष्ट काेली असुेल, अशीा राीतीी�े, काैद्यांाला स्थाा�बंद्ध काराण्यााती याेईल.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 13 (५) प्रत्याकाे काद्यांै ाचेी, त्यााच्याा प्रवशीे ा�ती� रा, शीक्या धितीतीक्याा लवकारा, वद्यांै काीया अधिधाकााऱ्यााकाडे�ू तीपुासुणाी काराण्यााती याईे ल आधिणा तीो, त्याा� ेठीेवावयााच्याा धिवधिहाती �ंदीवहाीती धिकांवा �मन्ु यााती त्यााबंाबंतीचेी तीपुशीीलवारा �ंदी काराील धिकांवा �ंदी काराण्यााचेी व्यावस्थाा काराील. याा अधिभालेखााती, सुध्यााच्याा धिकांवा पुूवीच्याा काोणात्यााहाी आजीाराासुहा, काैद्यांाच्याा आराोग्या स्थिस्थातीीचेा, त्यााच्याा शीराीराावरा असुलेल्याा काोणात्यााहाी जीखामा धिकांवा खाुणाा याा�चेा, जीरा सुश्रम कााराावासुाचेा धिशीक्षाादीेशी धिदीलेला असुेल तीरा, तीो, जीी मजीुराी काराण्याासु याोग्या असुेल त्याा मजीुराीचेा वगृ �आधिणा वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्याासु अती� भाू�ती काराणा ेयाोग्या वाटतीील अशीा इतीरा काोणात्यााहाी धि�राीक्षाणाा�चेा, तीपुशीील अ�तीभाू�ती असुेल. (६) न्याायाालयााकाडेू� धिकांवा इतीरा काोणात्यााहाी सुक्षाम प्राधिधाकाराणााकाडेू� कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााला उद्देेशीू� पुाठीधिवलेले वैधा अधिधापुत्री धिकांवा काोणातीाहाी आदीेशी सुादीरा काेल्याा�ुसुारा असुेल त्याा व्याधितीरिराक्ती, काोणात्यााहाी व्याक्तीीला स्थाा�बंद्धतीेसुाठीी कााराागृृहााती प्रवेशी धिदीला जीाणाारा �ाहाी. ३१. (१) जीेव्हाा जीेव्हाा, काैद्यांाला कााराागृृहााती प्रवेशी धिदीला जीाईल तीेव्हाा तीेव्हाा, कााराागृृहााच्याा प्रभााराी काैद्यांा�चेी झाडेतीी. अधिधाकााऱ्यााकाडेू� धिकांवा त्याा� ेप्राधिधाकाृती काेलल्े याा अधिधाकााऱ्यााकाडेू� त्यााचेी कासुू� झाडेतीी घण्े यााती याईे ल, आधिणा याोग्या अधिधाकााराान्वयाे जीी कााराागृृहााती आणाली असुेल अशीी सुव� राोखा राक्काम, दीाधिगृ�े धिकांवा इतीरा मौल्यावा� वस्तीू, त्याा काैद्यांाकाडेू� कााढीू� घेण्यााती याेतीील आधिणा त्यााबंाबंती, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीा राीतीी�े कााया�वाहाी काराण्यााती याेईल. (२) जीरा काैद्यांाकाडेे, म�ाई काेलेली काोणातीीहाी वस्तीू आढीळूू� आली तीरा, तीी जीप्ती काराण्यााती याेईल. (३) मधिहाला धिकांवा तीतीृ ीयापुथा� ी काद्यांै ाच्� याा बंाबंतीीती, धिवधिहाती काराण्यााती याईे ल अशीा सुमुधिचेती राीतीी� ेझाडेतीी घेण् यााती याेईल व तीपुासुणाी काराण्यााती याेईल. २०२२ चेा (४) कााराागृृहााती प्रवेशी धिदीलेला प्रत्याेका काैदीी, फौौजीदीाराी प्रधिक्रयाा (ओळूखा पुटधिवणाे) अधिधाधि�याम, ११. २०२२ आधिणा त्याा त्याा वेळूी अ�मलाती असुलेल्याा इतीरा काोणात्यााहाी काायाद्यांाच्याा तीरातीुदीं�ुसुारा काराण्यााती याेईल अशीा शीाराीरिराका व बंायाोमेट्रीका ओळूखाीसु�बं�धाीच्याा मापु� प्रधिक्रयाेतीू� जीाईल. (५) जीो काैदीी, कााराागृृहााबंाहाेरा जीातीो धिकांवा कााराागृृहााती पुुन्हाा प्रवेशी कारातीो असुा प्रत्याेका काैदीी दीेखाील कााराागृहाृ ातीील अशीा प्रत्याेका बंाहाेरा जीाण्यााच्याा धिकांवा आती प्रवेशी काराण्यााच्याा प्रत्याेका वेळूी, त्यााचेी कासुू� झाडेतीी घेण्यााच्याा आधिणा शीाराीरिराका व बंायाोमेधिट्रका ओळूखाीसु�बं�धाीच्याा मापु� प्रधिक्रयाेतीू� जीाईल. (६) काैदीी, म�ाई काेलेल्याा वस्तीूच्याा तीपुासुणाीसुाठीी काोणात्यााहाी वेळूी कासुू� झाडेतीी घेण्याासु पुात्री असुेल. ३२. (१) सुव� काैद्यांा�चेी, अन्या काोणात्यााहाी कााराागृृहााती त्याा��ा स्थाा�ा�तीरिराती काराण्याापुूवी, वैद्यांकाीया काैद्यांाचेे स्थाा�ा�तीराणा. अधिधाकााऱ्यााकाडेू� त्याा�चेी तीपुासुणाी काराण्यााती याेईल. (२) जीेव्हाा, काोणात्यााहाी व्याक्तीीसु, कााराावासुाच्याा धिशीक्षाेखााली धिकांवा मृत्याुदी�डेाच्याा धिशीक्षाेखााली धिकांवा दी�डे भाराण्यााती कासुूरा काेल्याामुळूे धिकांवा शीा�तीतीा रााखाण्याासुाठीी धिकांवा चेा�गृली वती�णाूका ठीेवण्याासुाठीी जीामी� दीेण्याासु कासुूरा काेल्याामुळूे रााज्याातीील कााराागृृहााती बं�दीीवासुाती ठीेवण्यााती आले असुेल त्यााबंाबंतीीती, शीासु�, अन्या रााज्यााच्याा शीासु�ाच्याा पुरास्पुराा�मधाील सु�मतीी�े, आदीेशीाद्वााराे, त्याा काैद्यांाला त्याा कााराागृृहाातीू� अन्या रााज्याातीील काोणात्यााहाी कााराागृृहााती स्थाा�ा�तीरिराती काराण्यााचेी तीरातीूदी कारू शीकाेल. (३) काोणात्यााहाी न्याायाचेौकाशीीधाी� काैद्यांाचेे, एकाा रााज्याातीू� दीुसुऱ्याा रााज्यााती काेले जीाणााराे स्थाा�ा��तीराणा हाे, पुराती पुाठीधिवणााऱ्याा (रिरामा�डे दीेणााऱ्याा) न्याायाालयााच्याा सु�मतीी�े काराण्यााती याेईल. (४) काोणात्यााहाी काैद्यांाला, रााज्याातीील एकाा कााराागृृहाातीू� दीुसुऱ्याा कााराागृृहााती स्थाा�ा�तीरिराती काराण्याासुाठीी महाासु�चेालका धिकांवा धिवशीेषं महााधि�राीक्षाका हाा सुक्षाम प्राधिधाकााराी असुेल. (५) उपु महााधि�राीक्षाका हाा, काोणात्यााहाी काद्यांै ासु, त्यााच्याा सुबं� धि�धाती अधिधाकााराक्षात्रीे ामधाील एकाा कााराागृहाृ ाती�ू दीुसुऱ्याा कााराागृृहााती स्थाा�ा�तीरिराती काराण्याासुाठीी सुक्षाम प्राधिधाकााराी असुेल. (६) न्याायाचेौकाशीी काराणााऱ्याा न्याायाालयाासु सुूधिचेती कारू� न्याायाचेौकाशीीधाी� काैद्यांाचेे स्थाा�ा�तीराणा काराण्यााती याेईल.14 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ धिवदीेशीी काैद्यांा�चेे ३३. (१) कााराागृृहाातीील धिवदीेशीी काैद्यांाच्याा प्रवेशीाचेी माधिहातीी, तीात्कााळू महाासु�चेालकााकाडेे प्रवेशी व पुाठीवण्यााती याेईल, तीो तीी माधिहातीी, भााराती सुराकााराच्याा पुरारााष्ट्र म�त्रीालयााकाडेे अथावा कांद्र सुराकााराकाडेू� धिकांवा प्रत्याावती��. रााज्या शीासु�ाकाडेू� धिवधि�धिदी�ष्ट काराण्यााती याेईल अशीा अन्या काोणात्यााहाी अधिभाकाराणााकाडेे पुाठीवील. (२) धिववधिक्षाती काैद्यांा�चेे, भाारातीातीू� भाारातीाबंाहाेराील अन्या दीेशीाती धिकांवा धिठीकााणाी स्थाा�ा�तीराणा, आधिणा भाारातीाबंाहाेराील अन्या दीेशीातीू� धिकांवा धिठीकााणाा�हाू� भाारातीाती प्रत्याावती�� हाे, काैद्यांा�चेे प्रत्याापु�णा अधिधाधि�याम, २००३ २००३ चेा यााच्याा तीरातीुदीं�ुसुारा काराण्यााती याेईल. ४९. काैद्यांा�चेी मुक्तीतीा. ३४. जीरा काैदीी, काोणात्यााहाी तीीव्र धिकांवा धाोकाादीायाका धिचेत्तक्षाोभाका राोगृा�े ग्रीस्ती असुेल तीरा, अशीी मुक्तीतीा काराणाे सुुराधिक्षाती असुल्यााचेे वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्याा�े प्रमाधिणाती काेल्यााखाेराीजी, अशीा काोणात्यााहाी काैद्यांाचेी कााराागृृहाातीू� मुक्तीतीा काराण्यााती याेणाारा �ाहाी. प्राकराणा अकराा कैद्यांा�चेी विशीस्ती. कााराागृृहाधिवषंयाका ३५. जीेव्हाा एखााद्यांा काैद्यांाकाडेू� पुुढीील काृत्याे काराण्यााती याेतीील तीेव्हाा, अशीी काृत्याे कााराागृृहा अपुरााधा अपुरााधा. असुतीील :— (का) याा अधिधाधि�यामान्वया ेधिकांवा त्यााखााली काेलल्े याा धि�यामान्� वया ेधिवधि�धिदी�ष्ट काेलल्े याा काोणात्यााहाी धि�यामाचेे धिकांवा धिवधि�यामाचेे जीाणाीवपुूव�का उल्ल�घ� काराणाे ; (खा) काोणात्यााहाी व्याक्तीीवरा, काोणातीाहाी हामला काराणाे धिकांवा बंळूाचेा वापुरा काराणाे ; (गृ) अपुमा�ास्पुदी धिकांवा धामकाी दीेणााऱ्याा भााषंेचेा जीाणाीवपुूव�का व सुतीती वापुरा काराणाे ; (घ) अ�ैधितीका धिकांवा असुभ्या धिकांवा गृैराधिशीस्तीीचेे वती�� काराणाे ; (ङ) मजीुराी काराण्याापुासुू� स्वतीःला जीाणाीवपुूव�का धि�:सुमथा� काराणाे ; (चे) जीेव्हाा काैद्यांाला सुश्रम कााराावासुाचेी धिशीक्षाा दीेण्यााती याेतीे तीेव्हाा, असुे कााम काराण्याासु सुतीती �काारा दीेणाे ; (छ) सुश्रम कााराावासुाचेी धिशीक्षाा झाालल्े याा काोणात्यााहाी दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा� ेकाामामध्या ेजीाणाीवपुूवका� आळूसु काराणाे धिकांवा धि�ष्कााळूजीीपुणाा काराणाे ; (जी) सुश्रम कााराावासुाचेी धिशीक्षाा झाालेल्याा काोणात्यााहाी दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा�े काामाचेे जीाणाीवपुूव�का गृैराव्यावस्थाापु� काराणाे ; (झा) कााराागृृहााच्याा मालमत्तेचेे जीाणाीवपुूव�का �ुकासुा� काराणाे ; (ञ) प्रत्याक्षा धिकांवा इलेक्ट्रॉधि�का स्वरूपुाती ठीेवलेली वृत्तपुत्रीकाे काैद्यांाचेा पुूवेधितीहाासु, अधिभालेखा धिकांवा दीस्तीऐवजी याा�मध्याे फौेराफौारा काराणाे धिकांवा तीे खारााबं काराणाे ; (ट) म�ाई काेलेली काोणातीीहाी वस्तीू प्राप्ती काराणाे, बंाळूगृणाे धिकांवा हास्तीा�तीरिराती काराणाे ; (ठी) कााराागृहाृ ातीील काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्यााच्याा धिकांवा कामचे� ाऱ्यााच्याा धिवरुंद्ध जीाणाीवपुूवका� खाोटे आराोपु काराणाे ; (डे) काोणातीीहाी आगृ, काारास्थाा� धिकांवा काट याा�सुाराख्याा घट�ा त्यााला काळूतीाक्षाणाी त्याा � काळूधिवणाे धिकांवा काळूधिवण्याासु �काारा दीेणाे, मोबंाईल, अ�मली पुदीाथा�, शीस्त्रीे, चेल� याा�सुाराख्याा धिवधिधाधि�धिषंद्ध वस्तीू�चेा वापुरा काराणाे अथावा पुळूू� जीाण्यााचेा प्रयात्� काराणाे धिकांवा पुळूू� जीाण्यााचेी तीयााराी काराणाे अथावा काोणात्यााहाी काैद्यांावरा धिकांवा अन्या काोणात्यााहाी व्याक्तीीवरा धिकांवा कााराागृृहा काम�चेाऱ्याा�वरा हाल्ला काराणाे ; (ढी) पुळूू� जीाणाेे धिकांवा पुळूू� जीाण्यााचेा प्रयात्� काराणा,े पुळूू� जीाण्यााचेा काट राचेणा,े धिकांवा पुळूू� जीाण्याासुाठीी सुहााय्या काराणाे ;मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 15 (णा) धिबं�तीाराी सु�दीेशीवहा� उपुकाराणाे, मोबंाईल फौो�, इलेक्ट्रॉधि�क्सु उपुकाराणाे व त्याा�च्याा सुहााय्याभाूती घटकाा�चेा अ�धिधाकाृती वापुरा काराणाे धिकांवा तीी बंाळूगृणाे ; (ती) जीेथाे प्रवेशी काराण्यााचेी पुरावा�गृी �ाहाी अशीा, कााराागृृहााच्याा पुरिरासुरााती धिकांवा त्यााभाोवतीी अपुप्रवेशी काराणाे धिकांवा अपुप्रवेशी काराण्यााचेा प्रयात्� काराणाे धिकांवा धिव�ाकााराणा धिफौराणाे ; (था) कााराागृृहााबंाहाेराील काोणात्यााहाी व्याक्तीीशीी अ�धिधाकाृती सु�वादी सुाधाणाे ; (दी) कााराागृृहा अधिधाकााराी धिकांवा काम�चेाराी असुल्यााचेा बंहााणाा काराणाे धिकांवा काोणात्यााहाी प्रकााराचेी तीोतीयाेधिगृराी काराणाे ; (धा) म�ाई काेलेल्याा काोणात्यााहाी वस्तीूचेी तीस्काराी काराणाे धिकांवा तीस्काराी काराण्यााचेा प्रयात्� काराणाे; (�) कााराागृृहाातीील अधिधाकााराी व काम�चेाराी याा�च्यााधिवरुंद्ध खाोटे अधिभावेदी� कारू� सुहाकाैद्यांा��ा धााकादीपुटशीा दीाखाधिवणाे ; (पु) सुामूधिहाका उपुोषंणााती, आ�दीोल�ाती धिकांवा अन्या काोणात्यााहाी अवज्ञााकााराी धिकांवा बंेधिशीस्ती काृत्याा�मध्याे सुहाभाागृ घेणाे धिकांवा त्याासु धिचेथाावणाी दीेणाे ; (फौ) लंधिगृका छळूवणाूका काराणाे धिकांवा सुमसु�भाोगृ काराणाे ; (बं) जीुगृारा, सुट्टेेबंाजीी, इत्याादींसुाराख्याा सुमाजीधिवराोधाी काृत्याा�मध्याे सुहाभाागृ घेणाे धिकांवा तीी आयाोधिजीती काराणाे ; (भा) उपुराोक्तीपुैकाी काोणातीेहाी अपुरााधा काराण्याासु सुहााय्या काराणाे धिकांवा त्याासु अपुप्रेराणाा दीेणाे ; (म) आजीाराी असुल्यााचेे ढींगृ काराणाे ; (या) धिवधिहाती काराण्यााती याेईल असुे इतीरा काोणातीेहाी काृत्या. ३६. (१) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदीं�ुसुारा व त्याा खााली काेलेल्याा काैद्यांा�चेा धि�यामा��ुसुारा कााराागृृहाातीील काैद्यांा�मध्याे धिशीस्ती रााखाण्याासुाठीी जीबंाबंदीारा असुेल. धिशीस्तीधिवषंयाका प्राधिधाकााराी. (२) कााराागृृहाामध्याे धिशीस्तीीचेी अ�मलबंजीावणाी काराण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे असुेल. ३७. कााराागृृहााच्याा अधिधाकााऱ्याा�च्याा धिकांवा काम�चेाऱ्याा�च्याा आदीेशीाचेे व सुूचे�ा�चेे आधिणा याा काैद्यांा�चेे काती�व्या. अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदींचे ेपुाल� काराणा ेआधिणा धिवधिहाती काराण्यााती यातीे ील अशीा अन्या धि�दीेशीाचे� ेअ�ुपुाल� काराणाे हाे, प्रत्याेका काैद्यांाचेे काती�व्या असुेल. ३८. कााराागृहाृ ाचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, याा अधिधाधि�यामान्वया ेव त्यााखााली काेलल्े याा धि�यामान्� वया ेधिवधि�धिदी�ष्ट कााराागृृहाधिवषंयाका काेलेली चेौकाशीी काेल्याा��तीरा, कालम ३५ मध्याे धिवधि�धिदी�ष्ट काेलेल्याा कााराागृृहाधिवषंयाका अपुरााधाा�च्याा बंाबंतीीती, अपुरााधाा�सुाठीी धिशीक्षाा. पुुढीील धिशीक्षाा�पुैकाी काोणातीीहाी धिशीक्षाा लादीू शीकाेल :— (का) अधाीक्षाकााद्वााराे, काैद्यांाला उद्देेशीू� वैयास्थिक्तीकाराीत्याा जीी तीाकाीदी दीेण्यााती याेतीे आधिणा धिशीक्षाा �ंदीवहाीती व वृत्तपुत्रीकााती काैद्यांाचेा पुूवेधितीहाासु �मूदी काराण्यााती याेतीे तीी औपुचेारिराका तीाकाीदी ; (खा) उपुहाारागृृहााच्याा सुुधिवधाेसुहा म�ोरा�जी�ाच्याा सुुधिवधाा, एकाा मधिहान्यााच्याा काालावधाीपुया�ती, बं�दी काराणाे; (गृ) मजीुराीमध्याे बंदील काराणाे ; (घ) माफौीचेा काालावधाी, तीी� मधिहान्याा�पुया�ती गृमावणाे ; (ङ) दीोषंधिसुद्ध अवेक्षाका, राात्रीपुाळूी पुहााराेकाराी, इत्याादीी जीबंाबंदीाऱ्याा�पुासुू� काायामचे ेकााढीू� टाकाणा;े (चे) इतीरा काैद्यांा�पुासुू� धिवलगृ ठीेवणाे (एकाा�ती कााराावासु �सुलेला) ; (छ) सुव� अभ्याागृतीा�च्याा (त्यााती अधिधावक्त्यााच्याा भाेटीचेा सुमावेशी �सुेल) भाेटी, एकाा मधिहान्याापुेक्षाा अधिधाका �सुेल इतीक्याा काालावधाीसुाठीी स्थाधिगृती काराणाे ; (जी) दीुसुऱ्याा कााराागृृहााती स्थाा�ा�तीरिराती काराणाे ; (झा) धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा अन्या धिशीक्षाा.16 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ म�ाई काेलेली ३९. अधाीक्षाका, कालम ४१ अन्वया ेम�ाई काेलेली कात्ृ या ेआधिणा तीी कात्ृ या ेकाल्े याामुळू ेलादीण्यााती याणाे ाराी काृत्याे व शीास्तीी शीास्तीी �मूदी असुणााराी इ�ग्रीजीी व स्थााधि�का भााषंेतीील सुूचे�ा, कााराागृृहााबंाहाेराील दीशी��ी जीागृी लावील. याा�चेी प्रधिसुद्धी. धिशीक्षाा �ंदीवहाीतीील ४०. (१) प्रत्याेका कााराागृृहााती एका धिशीक्षाा �ंदीवहाी ठीेवण्यााती याेईल. �ंदीी. (२) कााराागृृहाधिवषंयाका प्रत्याेका गृभा� ीरा अपुरााधााच्याा बंाबंतीीती, सुाक्षाीदीारा म्हाणाू� अधिभासुाक्षा दीणाे ाऱ्याा काद्यांै ा�चेी �ावे �ंदीधिवण्यााती याेतीील. (३) कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, सुाक्षाीदीाराा�च्याा पुुरााव्याा�चेा सुाराा�शी, काैद्यांाचेा बंचेाव आधिणा त्यााच्याा कााराणाा�सुहा धि�ष्काषं� �ंदीवील. (४) अधाीक्षाका व तीुरुं�गृाधिधाकााराी, �ंदींचेी अचेूकातीा प्रमाधिणाती काराण्याासुाठीी प्रत्याेका धिशीक्षाेशीी सु�बं�धिधाती असुणााऱ्याा �ंदींसुमोरा त्याा�च्याा स्वाक्षाऱ्याा कारातीील. प्राकराणा बंाराा काराागृृहााच्या स�बं�धाातीील अपरााधा. कााराागृृहााच्याा ४१. जीो काोणाी, याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदींचेे धिकांवा त्यााखााली काेलेल्याा धि�यामा�चेे उल्ल�घ� सु�बं�धाातीील कारू�,— अपुरााधा. (का) काोणात्यााहाी काैद्यांाला, काोणात्यााहाी कााराागृृहाामधाू� बंाहाेरा कााढीील धिकांवा कााढीण्यााचेा प्रयात्� काराील ; (खा) काोणात्यााहाी काैद्यांाला, म�ाई काेलेली काोणातीीहाी वस्तीू पुुरावील धिकांवा पुुराधिवण्यााचेा प्रयात्� काराील ; (गृ) काोणात्यााहाी काैद्यांाशीी सु�वादी सुाधाील धिकांवा सु�वादी सुाधाण्यााचेा प्रयात्� काराील ; धिकांवा (घ) याा कालमाद्वााराे धिशीक्षाेसु पुात्री असुलेल्याा काोणात्यााहाी अपुरााधाासु अपुप्रेराणाा दीेईल, त्यााला, दीोषंधिसुद्ध झााल्याावरा, सुहाा मधिहान्याा�पुया�ती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्याा कााराावासुाचेी, धिकांवा पु�चेवीसु हाजीारा रुंपुयाा�पुया�ती द्रव्यादी�डेाचेी धिशीक्षाा हाोईल, अथावा याा दीोन्हाीहाी धिशीक्षाा हाोतीील. मोबंाईल फौो� व ४२. (१) काोणातीाहाी काैदीी, कााराागृृहाामध्याे मोबंाईल फौो� व इतीरा इलेक्ट्रॉधि�का सु�दीेशीवहा� सुाधा�े इतीरा धिवधिधाधि�धिषंद्ध बंाळूगृणाारा �ाहाी धिकांवा वापुराणाारा �ाहाी. वस्तीू (२) काैदीी धिकांवा अभ्याागृती अथावा कााराागृृहााचेा अधिधाकााराी धिकांवा काम�चेाराी असुणााराा, जीो काोणाी, याा बंाळूगृल्यााबंद्देल धिकांवा अधिधाधि�यामाच्याा काोणात्यााहाी तीरातीुदींचेे धिकांवा त्यााखााली काेलेल्याा काोणात्यााहाी धि�यामा�चेे उल्ल�घ� कारुं�,— वापुराल्यााबंद्देल (एका) अशीी सुाधा�े बंाळूगृती असुल्यााचेे धिकांवा त्याा�चेा वापुरा काराीती असुल्यााचेे धिकांवा तीी आती धिशीक्षाा. आणाती असुल्यााचेे धिकांवा बंाहाेरा �ेती असुल्यााचेे आढीळूू� याेईल ; (दीो�) म�ाई काेलेली काोणातीीहाी वस्तीू, जीे काोणातीेहाी असुतीील अशीा, काोणात्यााहाी मागृा��े, काोणात्यााहाी कााराागृहाृ ाती आणाण्यााचेा धिकांवा कााराागृहाृ ातीू� बंाहाेरा �ण्े यााचेा प्रयात्� काराील अथावा काोणात्यााहाी काैद्यांाला पुुरावील धिकांवा पुुराधिवण्यााचेा प्रयात्� काराील ; (तीी�) काोणात्यााहाी काैद्यांा�े बंाळूगृावयााचेी धिकांवा काोणात्यााहाी काैद्यांासु पुुरावठीा काराावयााचेी अशीी काोणातीीहाी वस्तीू, काोणात्यााहाी कााराागृृहााती आणाण्याासु धिकांवा कााराागृृहाातीू� बंाहाेरा �ेण्याासु जीाणाीवपुूव�का मुभाा दीेईल ; (चेारा) काोणात्यााहाी काैद्यांाशीी सु�वादी सुाधाील धिकांवा सु�वादी सुाधाण्यााचेा प्रयात्� काराील ; धिकांवामांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 17 (पुाचे) याा कालमान्वयाे धिशीक्षाापुात्री असुलेल्याा काोणात्यााहाी अपुरााधाासु अपुप्रेराणाा दीेईल, त्यााला, दीोषंधिसुद्ध झााल्याावरा, तीी� वषंा�पुया�ती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्याा मुदीतीीच्याा कााराावासुाचेी धिकांवा पु�चेवीसु हाजीारा रुंपुयाा�पुया�तीच्याा द्रव्यादी�डेाचेी धिशीक्षाा हाोईल, अथावा याा दीोन्हाी धिशीक्षाा हाोतीील. (३) काैदीी धिकांवा अभ्याागृती अथावा कााराागृृहााचेा अधिधाकााराी धिकांवा काम�चेाराी असुणााराा, जीो काोणाी, इलेक्ट्रॉधि�का उपुकाराणा धिकांवा धिबं�तीाराी सु�दीेशीवहा� सुाधा�े धिकांवा त्यााचेी काोणातीीहाी सुहााय्याभाूती धिकांवा घटका उपुकाराणाे बंाळूगृीती असुल्यााचेे धिकांवा चेालवीती असुल्यााचेे धिकांवा त्याा�चेा वापुरा काराीती असुल्यााचेे आढीळूू� याेईल, अथावा जीरा अशीी काोणातीीहाी व्याक्तीी, त्यााचेा पुुरावठीा काराण्यााती सुहााय्या काराीती असुल्यााचेे धिकांवा त्याासु अपुप्रेराणाा दीेती असुल्यााचेे धिकांवा धिचेथाावणाी दीेती असुल्यााचेे आढीळूू� आले तीरा, अथावा जीरा अशीी काोणातीीहाी व्याक्तीी, कााराागृृहाातीील इलेक्ट्रॉधि�का धिकांवा अन्या प्रकााराच्याा काोणात्यााहाी सुाधा�सुामग्रीीशीी हाातीचेलाखाी काराीती असुल्यााचेे, धितीचेे �ुकासुा� काराीती असुल्यााचेे धिकांवा तीी �ष्ट काराीती असुल्यााचेे आढीळूू� आले तीरा, त्यााला, दीोषंधिसुद्ध झााल्याावरा, जीी दीो� वषंा�पुेक्षाा कामी �सुेल, पुरा�तीु तीी� वषंा�पुया�ती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्याा मुदीतीीच्याा कााराावासुाचेी धिकांवा पु�चेवीसु हाजीारा रुंपुयाा�पुया�तीच्याा द्रव्यादी�डेाचेी धिशीक्षाा हाोईल, अथावा याा दीोन्हाी धिशीक्षाा हाोतीील. (४) कादीै ी, जीरा आधाीचे धिशीक्षाा भाोगृती असुले तीरा, भाोगृती असुलेली काोणातीीहाी धिशीक्षाा भाोगृू� झााल्याावरा, याा कालमान्वयाे ठीोठीावलेली धिशीक्षाा भाोगृील. ४३. (१) जीरा कााराागृृहााच्याा पुरिरासुराातीील काोणातीाहाी काैदीी, कााराागृृहााच्याा धिशीस् तीीधिवरुंद्धच्याा कााराागृृहाधिवषंयाका अपुरााधााबंद्देल दीोषंी असुले तीरा, तीो अपुरााधा त्याा� ेवाराव� ारा काेला असुल्यााच्याा कााराणाा�,े असुा अपुरााधा धिकांवा अपुरााधााचेी पुु�राावृत् तीी अन्याथाा, याा अधिधाधि�यामान्वयाे जीी धिशीक्षाा ठीोठीावण्यााचेा प्रभााराी अधिधाकााऱ्याासु अधिधाकाारा आहाे अशीी काोणातीीहाी काेल्यााबंाबंतीचेी धिशीक्षाा ठीोठीावण्याासु पुुराेसुा धिशीक्षाापुात्री �ाहाी असुे त्यााचेे मती असुेल तीरा, प्रभााराी अधिधाकााराी, अशीा काैद्यांाचेे प्रधिक्रयाा. प्रकाराणा, पुरिरास्थिस्थातीीच्याा धिववराणापुत्रीासुहा, अधिधाकाारिरातीा असुलल्े याा दीडे� ाधिधाकााऱ्यााकाडे ेपुाठीवील, आधिणा त्याा�ती� रा, असुा दी�डेाधिधाकााराी, काैद्यांाधिवरुंद्ध ठीेवलेल्याा अशीा दीोषंाराोपुा�चेी न्याायाचेौकाशीी काराील, आधिणा त्यााला, दीोषंधिसुद्ध झााल्याावरा, तीी� वषंा�पुया�ती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्याा मुदीतीीच्याा कााराावासुाचेी धिशीक्षाा हाोईल. (२) कादीै ी, जीरा आधाीचे धिशीक्षाा भाोगृती असुले तीरा, भाोगृती असुलेली काोणातीीहाी धिशीक्षाा भाोगृू� झााल्याावरा, याा कालमान्वयाे ठीोठीावलेली धिशीक्षाा भाोगृील. प्राकराणा तीेराा कैद्यांा�साठीी सुवि�धाा. ४४. (१) सुव� काद्यांै ा��ा, सुराकााराी खाचेा�� ेअन्� पुुराधिवण्यााती याईे ल आधिणा वाढीण्यााती याणाे ाऱ्याा आहाारााचेे काैद्यांा�सुाठीी अन्� प्रमाणा धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााती याेईल. कापुडेे व धिबंस्तीराा. (२) प्रत्याेका दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा�,े धिवधिहाती काराण्यााती याईे ल असुा पुोषंाखा पुरिराधाा� काराणा ेआवश्याका असुले . (३) सुव� काैद्यांा��ा, सुराकााराी खाचेा��े धिबंस्तीराा पुुराधिवण्यााती याेईल. न्याायाचेौकाशीीधाी� काैद्यांा��ा व धिदीवाणाी काैद्यांा��ा, कााराागृृहा प्राधिधाकााऱ्यााकाडेू� काेल्याा जीाणााऱ्याा तीपुासुणाीसु अधाी� रााहाू�, त्याा�चेा स्वती:चेा धिबंस्तीराा वापुरातीा याेईल. (४) काोणात्यााहाी काैद्यांाचेे अन्�, कापुडेे, धिबंस्तीराा धिकांवा अन्या आवश्याका वस्तीू�चेा काोणातीाहाी भाागृ, इतीरा काोणात्यााहाी काैद्यांा��ा दीेण्यााती याेणाारा �ाहाी, भााड्याा�े दीेण्यााती याेणाारा �ाहाी धिकांवा धिवकातीा याेणाारा �ाहाी ; आधिणा जीो काोणात्यााहाी काैदीी, याा कालमाच्याा तीरातीुदींचेे उल्ल�घ� काराील तीो, प्रभााराी अधिधाकााऱ्याासु याोग्या वाटेल अशीा काालावधाीसुाठीी, वस्तीू खाराेदीी काराण्यााचेा धिवशीेषंाधिधाकाारा गृमावील. ४५. शीासु�ासु, कााराागृृहााच्याा पुरिरासुरााती काॅन्टी�चेी सुुधिवधाा उपुलब्धा कारातीा याेईल, तीेथाू�, काैद्यांा��ा, काॅन्टी� सुुधिवधाा. धि�यामा�सु अ�ुसुरू� पुरावा�गृी धिदीलेल्याा वस्तीू खाराेदीी कारातीा याेतीील. भाागृ पुाचे-१२३-३. एचेबंी-२५०५-३.18 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ कााम व मजीुराी. ४६. (१) प्रत्याेका दीोषंधिसुद्ध काैद्यांासु, तीो काोठीडेीती असुतीेवेळूी कााम दीण्े यााती याईे ल. न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी, धिदीवाणाी काैदीी व सुाध्याा कााराावासुाचेी धिशीक्षाा धिदीलेले काैदीी याा��ा, तीे काोठीडेीती असुतीेवेळूी, जीरा त्याा�चेी इच्छा असुेल व कााम उपुलब्धा असुेल तीरा, कााम काराण्यााचेी सु�धाी दीेतीा याेईल, आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील इतीकाी अ�ुरूपु मजीुराी प्रदीा� काराण्यााती याेईल. (२) काोणात्यााहाी काैद्यांा�े अधिजी�ती काेलेल्याा आधिणा खाचे� काेलेल्याा मजीुराीचेा, स्थाधिगृती मजीुराीचेा आधिणा त्यााच्यााशीी सु�बं�धिधाती बंाबंंचेा तीपुशीील याा�चेा अधिभालेखा, कााराागृहाृ ाच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााकाडेू� ठीवे ण्यााती याईे ल. (३) दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा��ा, बं�धिदीवासुाच्याा काालावधाीती, त्याा��ा �ेमू� धिदीलेल्याा काामासुाठीी आधिणा त्याा�च्याा वती�णाुकाीसुाठीी, धि�यामा�न्वयाे धिवधिहाती काेल्यााप्रमाणाे, धिशीक्षाेमध्याे माफौी दीेतीा याेईल. काैद्यांा�सुाठीी ४७. (१) सुव� काैद्यांा��ा, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे पुयाा�प्ती आराोग्याधिवषंयाका सुेवा सुुधिवधाा आराोग्याधिवषंयाका पुुराधिवण्यााती याेतीील. सुेवा सुुधिवधाा. (२) जीव्े हाा जीव्े हाा काैद्यांाला वैद्यांकाीया उपुचेाराा�सुाठीी कााराागृहाृ ाबंाहाेरा �ण्े यााचेी गृराजी असुले तीव्े हाा, पुोलीसु धिवभाागृ आधिणा सुाव�जीधि�का आराोग्या धिवभाागृ हाे, कााराागृृहा दीलाच्याा धि�काडेीसु तीात्कााळू प्रधितीसुादी दीेतीील. (३) शीासु�ासु, मा�धिसुका आजीारा असुलेल्याा काोणात्यााहाी काैद्यांाला मा�धिसुका स्वास्थ्या अधिधाधि�याम, २०१७ यााच्याा कालम १०३ खाालील म�डेळूाच्याा पुूव�पुरावा�गृी�े, त्याासु स्थाा�बंद्ध काेलेल्याा धिठीकााणााहाू� २०१७ चेा रााज्याातीील काोणात्यााहाी मा�धिसुका स्वास्थ्या काद्रं ामध्या ेस्थाा�ाती� रिराती काराण्यााचेा धि�दीशीे , सुवसु� ाधााराणा धिकावं ा धिवशीषंे १०. आदीेशीाद्वााराे दीेतीा याेईल. (४) याा कालमान्वया ेकाद्यांै ाचे� ेस्थाा�ा�तीराणा ज्याापुद्धतीी� ेअ�मलाती आणाावयााचे ेआहा ेतीी पुद्धतीी, काायापु� द्धतीी व प्रधिक्रयाा, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा असुतीील. �ातीेवाईका, धिमत्री व ४८. (१) काैदीी, कााराागृृहा प्राधिधाकााऱ्याा�च्याा याथाोधिचेती पुया�वेक्षाणााखााली, त्याा�चेे �ातीेवाईका व धिमत्री धिवधिधा सुल्लागृारा याा�च्याासुोबंती सुमक्षा धिकांवा आभाासुी पुद्धतीी�े सु�वादी सुाधाू शीकातीील. काैद्यांा�काडेे याेणााऱ्याा याा सुव� अभ्याागृतीा�चेी याा�च्यााशीी सु�पुकाक बंायाोमेट्रीका पुडेतीाळूणाी कारू� धिकांवा ओळूखा पुटवू�, पुडेतीाळूणाी धिकांवा अधिधाप्रमाणा� काराण्यााती याेईल. सुाधाणाे. (२) प्रत्याेका अभ्याागृतीाचेी ओळूखा पुडेतीाळूण्यााती याेईल आधिणा धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीा राीतीी�े अधिभालेखा ठीेवण्यााती याेईल. (३) धिवदीेशीी काैद्यांा��ा, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीा राीतीी�े, त्याा�च्याा �ातीेवाईकाा�शीी व दीूतीावासुातीील प्रधितीधि�धांशीी सु�वादी सुाधातीा याेईल. (४) काैद्यांा��ा, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीा राीतीी�े, त्याा�च्याा धिवधिधा सुल्लागृारााशीी सु�वादी सुाधातीा याेईल. धिवधिधाधिवषंयाका ४९. शीासु�ासु, धिवधिधा सुेवा प्राधिधाकाराणा अधिधाधि�याम, १९८७ यााच्याा तीरातीुदीं�ुसुारा आधिणा त्यााखााली १९८७ चेा सुहााय्या. काेलेल्याा धि�यामा��ुसुारा व धिवधि�यामा��ुसुारा, काैद्यांा��ा, मोफौती धिवधिधाधिवषंयाका सुहााय्या पुुराधिवतीा याेईल. ३९. सु�धिचेती व ५०. (१) दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा��ा, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल अशीा पुात्रीतीे�ुसुारा व शीतीं�ुसुारा, सु�धिचेती व अधिभावचे� राजीा. अधिभावचे� राजीा म�जीूरा कारातीा याेतीील. (२) काैद्यांा�े, सु�धिचेती धिकांवा अधिभावचे� राजीेच्याा काोणात्यााहाी शीतींचेा भा�गृ काेल्याासु, सु�धिचेती धिकांवा अधिभावचे� राजीा राद्दे काराण्यााती याेईल. (३) दीोषंधिसुद्ध झाालेल्याा अधिती-जीोखामीच्याा, धि�ढीा�वलेल्याा व अभ्यास्ती काैद्यांा��ा, अशीा काैद्यांा�च्याा हाालचेालंचेे व काृत्याा�चेे सु�धि�या�त्रीणा काराण्याासुाठीी मागृोवा घेणााराे इलेक्ट्रॉधि�का धिकांवा जीीपुीएसु सुाधा�े पुरिराधाा� काराण्यााच्याा त्यााच्� याा स्वच्े छच्े याा शीतीीवरा, त्याासुाठीी काेलल्े याा धि�यामाच्� याा तीरातीुदीं�ुसुारा, सुधि�चेती धिकांवा अधिभावचे� राजीा म�जीूरा कारातीा याेईल.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 19 (४) अशीा काैद्यांा�े काेलेले काोणातीेहाी उल्ल�घ� हाे, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे भाधिवष्यााती म�जीूरा काराण्यााती याणाे ाराी काोणातीीहाी सुधि�चेती धिकांवा अधिभावचे� राजीा धिमळूण्याासु अपुात्री ठीराधिवण्यााबंराोबंराचे, सुधि�चेती धिकांवा अधिभावचे� राजीा राद्दे काराण्याासु पुात्री ठीराेल. (५) सुमाजीाचे ेव बंळूी पुडेलल्े याा व्याक्तींचे ेसुरा� क्षाणा काराण्यााच्याा दीष्ृटी�,े शीासु�ासु, सुक्षाम प्राधिधाकाराणाा�े याथाोधिचेती धि�धाा�रिराणा काेल्याा��तीरा, अधिती-जीोखामीचेे काैदीी, धि�ढीा�वलेले गृुन्हाेगृारा व अभ्यास्ती अपुरााधाी आधिणा असुे इतीरा काैदीी याा��ा सु�धिचेती धिकांवा अधिभावचे� राजीेवरा सुोडेण्याावरा धि�बं�धा घालतीा याेतीील. ५१. जीरा, ज्याा शीतींवरा धिकांवा ज्याा शीतींसु अधाी� रााहाू�, धिशीक्षाा धि�ल�धिबंती काराण्यााती आली आहाे सु�धिचेती धिकांवा धिकांवा माफौ काराण्यााती आली आहाे अथावा सु�धिचेती धिकांवा अधिभावचे� राजीेवरा सुोडेण्याासु म�जीुराी दीेण्यााती आली अधिभावचे� राजीा, इत्याादींच्याा शीतींचेा आहा,े अशीा काोणात्यााहाी शीतींचेी पुूतीती� ा काेलेली �ाहाी असु,े अशीा अधिधाकााराा�चेा वापुरा काराणााऱ्याा प्राधिधाकााऱ्यााचेे भा�गृ काराणााऱ्याा मती असुेल तीरा, असुा प्राधिधाकााराी, असुे धि�ल�धिबंती काराणााराा, माफौी दीेणााराा अथावा सु�धिचेती धिकांवा अधिभावचे� काोणात्यााहाी व्याक्तीीला राजीेवरा सुोडेण्याासु म�जीुराी दीेणााराा आदीेशी राद्दे कारू शीकाेल, आधिणा त्याा��तीरा, ज्याा व्याक्तीीच्याा �ावे असुा आदीेशी अधिधापुत्रीाधिशीवाया धिदीला हाोतीा, त्याा व्याक्तीीला, काोणातीाहाी पुोलीसु अधिधाकााराी, अधिधापुत्रीाधिशीवाया अटका कारू शीकाले आधिणा धितीच्याा अटका काराण्यााचेा धिशीक्षाेतीील उव�रिराती मुदीतीीचेी धिशीक्षाा भाोगृण्याासुाठीी धितीला पुराती पुाठीधिवण्यााती (रिरामा�डे दीेण्यााती) याेईल. अधिधाकाारा. ५२. (१) जीरा काोणातीाहाी काैदीी, ज्याा शीतींवरा व ज्याा शीतींसु अधाी� रााहाू�, त्याा�चेी धिशीक्षाा धि�ल�धिबंती धिशीक्षाेचेे धि�ल�बं�, धिकांवा माफौ काराण्यााती आली हाोतीी अथावा त्यााला सु�धिचेती धिकांवा अधिभावचे� राजीेवरा सुोडेण्याासु म�जीुराी धिदीली इत्याादींच्याा शीतींच्याा भा�गृाचेे फौौजीदीाराी हाोतीी अशीा काोणात्यााहाी शीतींचेे पुाल� काराण्यााती पुुराेशीा कााराणााधिशीवाया धि�ष्फौळू ठीराला असुेल तीरा, त्यााला, दीाधियात्व. दीोषंधिसुद्ध झााल्याावरा, दीो� वषंा�पुया�ती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्याा मुदीतीीच्याा कााराावासुाचेी धिकांवा वीसु हाजीारा रुंपुयाा�पुया�ती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्याा द्रव्यादी�डेाचेी, धिशीक्षाा हाोईल, अथावा दीोन्हाी धिशीक्षाा (अशीी धिशीक्षाा हाी, अशीा काैद्यांा�े जीेव्हाा असुा अपुरााधा काेला तीेव्हाा, तीो, जीी धिशीक्षाा भाोगृती हाोतीा अशीा काोणात्यााहाी धिशीक्षाेधिशीवाया असुेल) हाोतीील. (२) शीासु�ाच्याा अथावा अशीा धिशीक्षाेच्याा धि�ल�बं�ासु धिकांवा माफौीसु म�जीुराी दीेणााऱ्याा प्राधिधाकााऱ्यााच्याा पुूव�म�जीुराीधिशीवाया, काोणातीेहाी न्याायाालया, याा कालमाखाालील अपुरााधाा�चेी दीखाल घेणाारा �ाहाी. ५३. (१) दीोषंधिसुद्ध काैदीी, धिशीक्षाा भाोगृती असुतीा�ा, त्यााचेी एकाूणा चेा�गृली वती�णाूका व वती�� याा�सु माफौी. अधाी� रााहाू�, सुक्षाम प्राधिधाकााराी अशीा काैद्यांाला माफौी दीेऊ शीकाेल. (२) माफौी दीेण्यााचेा काालावधाी व धि�काषं, धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील असुे असुतीील. ५४. (१) काैद्यांा��ा, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे धिशीक्षाणााचेी सु�धाी दीेण्यााती याेईल. काैद्यांा�चेे धिशीक्षाणा व काौशील्या धिवकाासु. (२) प्रत्याेका कााराागृृहााती काैद्यांा�सुाठीी ग्री�थाालयााचेी सुुधिवधाा असुेल. (३) सुुधाारा कााया�क्रम ाचेा भाागृ म्हाणाू�, काैद्यांा�सुाठीी, व्यावसुाया प्रधिशीक्षाणा व काौशील्या धिवकाासु अध्याया�क्रमाचेी व्यावस्थाा काराण्यााती याेईल. हाे अध्याया�क्रम, काैद्यांा�चेे पुु�व�सु� सुुलभा काराण्याासुाठीी धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे, धिवधिवधा प्रकााराचेे असुतीील. ५५. (१) कााराागृृहा प्राधिधाकााराी, काैद्यांा�सुाठीी अध्याास्थित्मका, सुा�स्काृधितीका व म�ोरा�जी�पुरा कााया�क्रम, काैद्यांा�कारिरातीा म�ोरा�जी�पुरा सुुधिवधाा. इत्याादीी आयाोधिजीती कारातीील. (२) कााराागृृहााती खाेळू, क्रीडेा व याोगृ याा�कारिरातीा सुुधिवधाा पुुराधिवण्यााती याेतीील. ५६. शीासु�, रााज्याातीील काद्यांै ाच्� याा काल्यााणाासुाठीी एका काल्यााणा धि�धाी घधिटती काराील आधिणा धि�धाीमध्याे काैद्यांा�कारिरातीा काल्यााणा जीमा काराावयााचेे पुैसुे व त्यााचेा धिवधि�याोगृ धिवधिहाती काराण्यााती याेईल असुा असुेल. धि�धाी. ५७. शीासु�, काैद्यांा��ी बं�धिवलेल्याा उत्पुादी�ा�चेी काैद्यांा��ा, कााराागृृहा काम�चेाऱ्याा��ा व जी�तीेला धिवक्री धिवक्री कांद्रे. काराण्याासुाठीी, धिवक्री कांद्रे स्थाापु� काराील.20 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ तीक्रारा धि�वाराणा ५८. काैद्यांा�च्याा तीक्राराीचेे धि�वाराणा काराण्याासुाठीी, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे तीक्रारा धि�वाराणा या�त्रीणाा. या�त्रीणाा असुेल. सुुटकाे��तीराचेी ५९. रााज्या शीासु�, कााराागृृहाातीू� सुुटकाा झाालेल्याा सुव� गृराजीू काैद्यांा��ा, सुमाजीामध्याे त्याा�चेे पुु�व�सु� दीेखाभााल सुेवा व काराण्यााचेी व पुु�ए�काात्मीकाराणा काराण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी, धिवधिहाती काराण्यााती याेईल त्यााप्रमाणाे पुु�व�सु� सुेवा. सुुटकाे��तीराचेी दीेखाभााल सुेवा पुुराधिवण्यााचेा प्रयात्� काराील. प्राकराणा चेौदीा मांविहाला कैद्यांा�शीी स�बं�विधाती तीरातीुदीी. मधिहाला काैद्यांा�सुाठीी ६०. (१) शीासु�, त्यााला आवश्याका वाटेल त्यााप्रमाणाे, मधिहाला काैद्यांा�सुाठीी, कााराागृृहाा�चेी स्थाापु�ा स्वती�त्री कारू शीकाेल. धि�वासुव्यावस्थाा. (२) मधिहाला व पुरुंु षं अशीा दीोन्हाी काद्यांै ासु� ाठीी असुलल्े याा कााराागृहाृ धि�वासुव्यावस्थामे ध्या,े मधिहाला काद्यांै ा�� ा, स्वती�त्री इमारातीीती धिकांवा स्वती�त्री प्रवेशीद्वाारा असुलेल्याा त्यााचे इमारातीीच्याा स्वती�त्री भाागृाती, त्याा�चेा पुुरुंषं काैद्यांा�शीी सु�पुकाक याेणाारा �ाहाी अशीा राीतीी�े, ठीेवण्यााती याेईल. (३) मधिहाला काैद्यांा��ा, प्रसुूधितीपुूव� व प्रसुवोत्तरा कााळूजीी, मुला�सुाठीी पुाळूणााघराे धिकांवा बंालवाडेी इत् याादींसुाराख्याा त्याा�च्याा धिल�गृभााव आधाारिराती धिवशीेषं गृराजीा भाागृधिवणााऱ्याा अशीा इतीरा सुुधिवधाा�सुहा, पुुरुंषंा�च्याा कााराागृृहाामध्याे पुुराधिवण्यााती याेणााऱ्याा सुव� मूलभाूती सुुधिवधाा दीेखाील पुुराधिवण्यााती याेतीील. रुंग्णाालयाातीील ६१. कााराागृृहा रुंग्णाालयााती, मधिहाला काैद्यांा�सुाठीी एका स्वती�त्री मधिहाला काक्षा धि�मा�णा काराण्यााती याेईल. मधिहाला काक्षा. मधिहाला अधिधाकााराी ६२. (१) मधिहाला कााराागृृहाामध्याे व मधिहाला��ा ठीेवण्यााच्याा बं�धिदीस्ती जीागृा�मध् याे धिकांवा मधिहाला व काम�चेाराी. बं�दीीकाक्षाामध्याे काेवळू मधिहाला कााराागृृहा अधिधाकााराी व काम�चेाराी तीै�ाती काराण्यााती याेतीील. (२) अशीा कााराागृृहााच्याा धिकांवा बं�धिदीस्ती जीागृेच्याा बंाहाेरा पुुरुंषं कााराागृृहा अधिधाकााऱ्याा��ा व सुुराक्षाा काम�चेाऱ्याा��ा काती�व्याासुाठीी तीै�ाती कारातीा याेऊ शीकाेल, आधिणा कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााला धिकांवा काती�व्याावराील अधिधाकााऱ्यााला, आकास्थिस्मका पुरिरास्थिस्थातीीच्याा धिकांवा कााराागृृहा धिवषंयाका अपुरााधा घडेल् यााच्याा बंाबंतीीतीचे काेवळू, आतीमध्याे बंोलावतीा याेऊ शीकाेल. धिवधिवधा ६३. मधिहाला काद्यांै ा��ा, त्यााच्� याा धिलगृ� भााव आधाारिराती धिवशीेषं गृराजीा धिवचेारााती घणाे ारा ेसुधाु ाराात्मका कााया�क्रम कााया�क्रमा��ा प्रवेशी. व उपुक्रम याा�मध्याे प्रवेशी दीेतीा याेईल. गृभा�वतीी मधिहाला ६४. जीव्े हाा एखाादीी मधिहाला कादीै ी, कााराागृहाृ ातीील प्रवेशीाच्याा वेळूी धिकांवा त्याा�ती� रा, गृभा�वतीी असुल्यााचेे काैदीी. आढीळूू� याेईल तीेव्हाा, वैद्यांकाीया अधिधाकााराी, हाी वस्तीुस्थिस्थातीी कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााला काळूवील. धितीला वैद्यांकाीया सुेवा व आहाारा पुुराधिवण्याासुाठीी धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा आवश्याका व्यावस्थाा काराण्यााती याेतीील. मुले असुलेल्याा ६५. मधिहाला काैदीी, धितीचेे मूल सुहाा वषंा�चेे हाोईपुया�ती, त्याा�च्याा मुला��ा त्याा�च्याासुोबंती कााराागृृहााती ठीेवू मधिहाला काैदीी. शीकातीील. आपुल्याा आईसुोबंती कााराागृृहााती रााहाणााऱ्याा बंालकाा��ा, आराोग्या सुेवा व धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा इतीरा सुुधिवधाा पुुराधिवण्यााती याेतीील. लंधिगृका ६६. एखााद्यांा मधिहाला काैद्यांाच्याा लंधिगृका छळूवणाुकाीचेी काोणातीीहाी तीक्रारा धिकांवा माधिहातीी प्राप्ती झााल्याावरा, छळूवणाुकाीच्याा काोणात्यााहाी धिवल�बंाधिशीवाया, काायाद्यांाच्याा तीरातीुदीं�ुसुारा काारावाई काराण्यााती याेईल. तीक्राराीबंाबंती चेौकाशीी काराणाे.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 21 प्राकराणा प�धाराा तीृतीीयप�र्थीी कैदीी. ६७. तीृतीीयापु�थाी पुुरुंषं काैदीी धिकांवा तीृतीीयापु�थाी मधिहाला काैदीी याा दीोन्हाी काैद्यांा�सुाठीी धि�यामा�न्वयाे धिवधिहाती तीृतीीयापु�थाी काेल्यााप्रमाणाे स्वती�त्री बं�धिदीस्ती जीागृा धिकांवा बं�दीीकाक्षा पुुराधिवण्यााती याेईल. कांद्यांा�सुाठीी स्वती�त्री धि�वासुव्यावस्थाा. ६८. तीृतीीयापु�थाी काैद्यांा��ा, आराोग्या सुेवा पुुराधिवण्या ाती याेईल, सुुधाारा कााया�क्रम व इतीरा उपुक्रम याा�कारिरातीा धिवधिवधा कााया�क्रमासु� प्रवेशी दीेण्यााती याेईल. प्रवेशी दीेणाे व आराोग्या सुेवा पुुराधिवणाे. प्राकराणा सोळा कैद्यांा�चेी कोठी�ी � सुराक्षा. ६९. कााराागृृहााचेा प्रभााराी अधिधाकााराी, काैद्यांा�चेी सुुराधिक्षाती काोठीडेी व सुुराक्षाा याा�चेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काैद्यांा�चेी सुुराधिक्षाती काराण्याासुाठीी प्रभाावी उपुायायाोजी�ा हाातीी घेण्यााकारिरातीा जीबंाबंदीारा असुेल. याा उपुायायाोजी�ा�मध्याे, सुुराक्षाा धिभा�तीी, काोठीडेी व सुुराक्षाा. प्रवेशीद्वाारा, पुुराशीे ी प्रकााशी व्यावस्थाा, मध्यावतीी सुधि��यात्री� णा यात्री� णाा, टेहाळूणाी बंुरुंजी, धिवद्यांुती कापुुं णा, म�ाई काेलल्े याा वस्तीू आणाण्याासु प्रधितीबं�धा, गृुप्तीवातीा� माधिहातीी गृोळूा काराण्यााचेी या�त्रीणाा, सु�धि�राीक्षाणा काराण्याासुाठीी सुीसुीटीव्हाी आधिणा इतीरा प्रगृती उपुकाराणाे व सुाधा�े, इत्याादींचेा सुमावेशी असुेल. ७०. (१) कााराागृहाृ ाच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााच्याा धिव�ती� ीवरू�, स्थााधि�का पुोलीसु प्राधिधाकाराणा, काद्यांै ाला पुोलीसु न्याायाालयााती घेऊ� जीाणाे धिकांवा रुंग्णाालयााती भाेट दीेणाे धिकांवा अधिभावचे� राजीेवरा सुोडेणाे, इत्याादींसुाठीी सु�राक्षाणा प्राधिधाकाराणााचेी जीबंाबंदीाराी. पुुराधिवण्याासुाठीी आधिणा कााराागृहाृ ातीील दीगृ� ा, धिकांवा जीाळूपुोळू याा प्रकाराणाी काद्यांै ाच्� याा सुुराधिक्षाती काोठीडेीचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी कााराागृृहा प्राधिधाकााऱ्याा��ा आवश्याका सुहााय्या पुुरावील. (२) जीरा काैद्यांाला, कााराागृृहााबंाहाेराील रुंग्णाालयााती दीाखाल काेले असुेल तीरा, त्यााच्याा सुुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेसुाठीी, स्थााधि�का पुोलीसु प्राधिधाकाराणााकाडेू� पुुराेसुे पुोलीसु राक्षाका तीै�ाती काराण्यााती याेतीील. ७१. दी�गृल काराणाे, तीुरुं�गृ फौोडेणाे याा प्रकाराणाी, धिकांवा जीेव्हाा काैदीी, सुहाकाैदीी धिकांवा कााराागृृहा अधिधाकााराी बंळूाचेा वापुरा. धिकांवा काम�चेाराी धिकांवा अभ्याागृती याा�च्याा जीीधिवतीासु धाोकाा धि�मा�णा काराणााऱ्याा धिहा�सुाचेारााचेा अवल�बं कारातीाती तीव्े हाा, काद्यांै ा�चेा प्रधितीराोधा काराण्यााचेी आधिणा त्यााच्� यााधिवरुंद्ध बंळूाचेा वापुरा काराण्यााचेी राीती, धिवधिहाती काराण्यााती याईे ल अशीी असुेल. ७२. एखााद्यांा काैद्यांाला, ज्याा कााराागृृहााती काायादीेशीीराराीत्याा बं�धिदीवासुाती ठीेवतीा याेईल अशीा काोणात्यााहाी काैद्यांा�चेी बंधिहा:शीाल कााराागृहाृ ाती धिकांवा कााराागृहाृ ातीू� �ेल ेजीाती असुले तीव्े हाा, अथावा जीव्े हाा जीव्े हाा तीो, अशीा कााराागृहाृ ातीील कााराागृहाृ अधिभाराक्षाा, धि�या�त्रीणा व राोजीगृारा. अधिधाकााऱ्यााच्याा काायादीेशीीरा काोठीडेीती धिकांवा धि�या�त्रीणााखााली अशीा काोणात्यााहाी कााराागृृहााच्याा हाद्देीच्याा बंाहाेरा कााम काराीती असुेल धिकांवा अन्याथाा असुेल तीेव्हाा, तीो, कााराागृृहााती असुल्यााचेे मा�ण्यााती याेईल आधिणा जीणाू कााहाी तीो, प्रत्याक्षााती कााराागृृहााती हाोतीा असुे सुमजीू�, त्यााचे सुव� घट�ा�च्याा अधाी� असुेल. प्राकराणा सतीराा अविती-जोखमांीचेा, अभ्यस्ती अपरााधाी � विनर्ढााष�लेले गृुन्हाेगृारा कैदीी या�च्या गृुन्हाेगृाराी कृत्या�पासून समांाजाचेे स�राक्षणा. ७३. (१) अधिती-जीोखामीचेे काैदीी, अभ्यास्ती अपुरााधाी व धि�ढीा�वलेले गृुन्हाेगृारा याा�च्याा गृुन्हाेगृाराी काैद्यांा�च्याा गृुन्हाेगृाराी काृत्याा�पुासुू� सुमाजीाचेे सु�राक्षाणा काराण्याासुाठीी सुव� याथाोधिचेती उपुायायाोजी�ा हाातीी घेणाे हाी, कााराागृृहा दीलाचेी व काृत्याा�धिवरुंद्ध याथाोधिचेती रााज्या पुोधिलसुा�चेी जीबंाबंदीाराी असुेल. उपुायायाोजी�ा काराणाे.22 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ (२) काैद्यांा�े काेलेल्याा गृुन्ह्यााचेा तीपुशीील, त्यााच्याा पुाश्व�भाूमीचेा उपुलब्धा अधिभालेखा, वृत्तपुत्रीका (काैद्यांाचेा पुूवेधितीहाासु), इत्याादींच्याा आधााराे, काैद्यांा�चेे सुुयाोग्या वगृीकाराणा काराण्यााती याेईल, इतीरा काैद्यांा�वरा �कााराात्मका प्रभााव पुाडेण्यााच्याा त्याा�च्याा प्रवृत्तीचेे व क्षामतीेचेे धि�धाा�राणा काराण्यााती याेईल आधिणा याोग्या असुेल त्यााप्रमाणाे, त्याा��ा स्वती�त्री बंरााकाीती धिकांवा बं�दीीकाक्षाा�मध्याे ठीेवण्यााती याेईल. सुुराक्षाा, गृुप्तीवातीा� ७४. (१) शीासु�, कााराागृहाृ ाती असुतीा�ा, टोळ्यााच्� याा काारावायाा, सुाक्षाीदीाराा��ा धामकाावणा,े इत्याादींसुहा माधिहातीी गृोळूा व सु�घधिटती गृुन्हाेगृाराी व सुतीती चेालणााऱ्याा गृुन्हाेगृाराी काृत्याा��ा प्रधितीबं�धा काराण्याासुाठीी अधिती-जीोखामीचेे काैदीी, सु�धि�राीक्षाणा धि�ढीाव� लले ेगृन्ु हागृे ारा व अभ्यास्ती अपुरााधाी यााच्� याावरा धिवशीषंे लक्षा ठीवे ण्यााचेी व सुधि��राीक्षाणा काराण्यााचेी सुधिु�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी काराील. धिवशीेषं तीरातीुदीी. (२) गृधितीमा� सुुराक्षाेचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी, कााराागृृहाातीू� पुळूू� जीाण् याासु, कााराागृृहाा�तीील गृैराधिशीस्तीीचेे प्रसु�गृ व गृुन्हाेगृाराी काृत्याे याा��ा प्रधितीबं�धा काराण् याासुाठीी रााज्या पुोधिलसुा�च्याा गृुप्तीवातीा� धिवभाागृाच्याा सुमन्वयाा�,े कााराागृृहा दीलासु, काद्यांै ा�काडेू� गृप्ु तीवातीा � गृोळूा काराण्याासुाठीी, काद्यांै ाव� रा बंाराीका लक्षा ठीवे ण्याासुाठीी, त्यााचे� ेसुधि��यात्री� णा काराण्याासुाठीी आधिणा सु�बं�धिधाती माधिहातीीचे ेधिवश्लेषंणा काराण्याासुाठीी याथाोधिचेती तीरातीदीु ी कारातीा यातीे ील. (३) शीासु�, अधिती-जीोखामीचेे काैदीी व धि�ढीा�वलेले गृुन्हाेगृारा याा�च्याा बं�दीीकाक्षााती व बंरााकांमध्याे म�ाई असुलेल्याा वस्तीू, भ्रमणाध्व�ी, इत्याादींचेा धि�यातीकााधिलका शीोधा व तीपुासुणाी काराण्याासुाठीी सुक्षाम व प्रभाावी उपुायायाोजी�ा काराण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेती काराील आधिणा वारा�वारा अ�पुेधिक्षाती तीपुासुणाी काराण्याासुहा अशीा क्षाेत्रीा�ती प्रगृती सु�दीेशीवहा� राोधाका उपुायायाोजी�ा काराील. (४) शीासु�, कााराागृृहाा�चेी गृधितीमा� सुुराक्षाा बंळूकाट काराण्यााकारिरातीा गृप्ुतीवातीा �गृोळूा काराण्याासुाठीी धि�धाीचेी तीरातीूदी काराील. (५) सुुराक्षाेतीील काोणातीेहाी काट व बंेधिफौकाीराी याा�सु प्रधितीबं�धा काराण्याासुाठीी सु�वेदी�शीील बंरााकांमध्याे व बं�दीीकाक्षाा�मध्याे तीै�ाती काेलेले कााराागृृहा व इतीरा सुुराक्षाा काम�चेाराी धि�यातीकााला�तीराा�े धिफौराधिवण् यााती याेतीील. (६) धिशीक्षाा भाोगृल्याावरा सुुटकाा झाालेले अधिती-जीोखामीचेे, धि�ढीा�वलेले व अभ् यास्ती अपुरााधाी धिकांवा जीाधिम�ावरा असुलेल ेन्याायाचेौकाशीीधाी� कादीै ी धिकांवा अधिभावचे� राजीा धिकांवा सुधि�चेती, इत्याादींवरा तीात्पुुराती ेसुोडेलेले काैदीी याा�चेी माधिहातीी, सु�बं�धिधाती धिजील्ह्यााच्याा पुोलीसु अधाीक्षाकाासु काळूधिवण्यााती याेईल, तीो, अशीा काैद्यांा�च्याा काारावायाा�वरा लक्षा ठीेवील. (७) पुोलीसु प्रशीासु�, प्राधिधाकााऱ्यााचेे रिराट, अधिधापुत्री, धिकांवा याथाास्थिस्थाधिती, आदीेशी याा��ुसुारा, काैद्यांा��ा न्यााधियाका कााया�वाहाीसुाठीी न्याायाालयााती, वैद्यांकाीया उपुचेाराा�सुाठीी रुंग्णाालयााती धिकांवा इतीरा काोणात्यााहाी धिठीकााणाी त्याा�चेी �े-आणा कारातीा�ा, अशीा काैद्यांा�च्याा हाालचेालीवरा सु�पुूणा� लक्षा ठीेवण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराील. प्राकराणा अठीराा कैद्यांा�च्या जातीी�रा आधाारिराती भाेदीभाा�ास मांनाई. जीातीीच्याा ७५. (१) कााराागृृहाामध्याे, काैद्यांा�चेे वगृीकाराणा, धिवलगृीकाराणा कारातीा�ा, काैद्यांा�च्याा जीातीीच्याा आधााराे आधााराावरा काोणातीाहाी भाेदीभााव काेला जीाणाारा �ाहाी. काोणातीाहाी भाेदीभााव (२) कााराागृृहाामध्याे, काोणात्यााहाी काती�व्यााचेे धिकांवा काामाचेे वाटपु कारातीा�ा, काैद्यांा�च्याा जीातीीच्याा � काराणाे. आधााराावरा काोणातीाहाी भाेदीभााव काेला जीाणाारा �ाहाी, यााचेी कााटेकाोरापुणाे सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्यााती याेईल. (३) हाातीा�े मैला उचेलणााऱ्याा सुफौाई काामगृाराा�च्याा सुेवायाोजी�ेसु प्रधितीबं�धा आधिणा त्याा�चेे पुु�व�सु� २०१३ चेा अधिधाधि�याम, २०१३ यााच्याा तीरातीुदींचेे कााराागृृहाे व सुुधाारा सु�स्थाा�मध्याे कााटेकाोरापुणाे पुाल� काराण्यााती याेईल. २५. (४) कााराागृृहााच्याा आतीील मलवाधिहा�ीतीील धिकांवा मलकाुंडेातीील मैला हाातीा�े उचेलण्याासु धिकांवा त्याा�चेी जीोखाीमकााराका सुाफौसुफौाई काराण्याासु पुरावा�गृी दीेण्यााती याेणाारा �ाहाी.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 23 प्राकराणा एकोणाीस विदीव्या�गृ कैद्यांा�सोबंती भाेदीभाा� कराण्यास मांनाई. ७६. (१) काोणात्यााहाी काैद्यांासुोबंती धिदीव्याा�गृतीेच्याा कााराणाावरू� भाेदीभााव काेला जीाणाारा �ाहाी. सुव� धिदीव्याा�गृ काैद्यांा�चेे धिदीव्याागृ� कादीै ी, इतीराासु� ोबंती सुमा�तीच्े याा आधाारा ेसुमा�तीा, प्रधितीष्ठीा व त्यााच्� याा सुचेोटीधिवषंयाी आदीरा याासु हाक्कादीारा हाक्का. असुतीील. (२) बंदी� ी काक्षा, शीौचेालया,े वद्यांै काीया याधिु�ट,े शीक्षाै धिणाका व व्याावसुाधियाका प्रधिशीक्षाणा काद्रं ेव तीक्रारा धि�वाराणा या�त्रीणाा याा�सुहा, कााराागृृहाातीील सुव� पुायााभाूती सुुधिवधाा, भााराती सुराकााराच्याा गृृहा म�त्रीालयाा�े अधिधासुूधिचेती काेलेली सुुगृमतीा प्रमाणाकाे व मागृ�दीशी�कातीत्त्वे याा अन्वयाे धिवधि�धिदी�ष्ट काेलेल्याा प्रमाणाकाा��ुसुारा उपुलब्धा कारू� दीेण्यााती याेतीील. (३) धिदीव्याा�गृ काैद्यांा��ा, म�ोधिवकाृतीीधिचेधिकात्सुा व मा�सुशीास्त्रीीया सुेवा याा�सुहा याथाोधिचेती आराोग्यासुेवा, तीसुेचे पुु�व�सु� कााया�क्रम व उपुचेारा सुुधिवधाा पुुराधिवण्यााती याेतीील. (४) कााराागृृहााती याेणााऱ्याा सुव� काैद्यांा�चेी, त् याा��ा कााराागृृहााती प्रवेशी दीेतीेवेळूी, त्याा�च्याा धिदीव्याा�गृतीेचेी सुूक्ष्म तीपुासुणाी काराण्यााती याईे ल. सुुयाोग्या धि�वासुव्यावस्थाा व सुहााय्या धिमळूण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी कााराागृहाृ ाच्याा सु�बं�धिधाती अधिभालेखाा�मध्याे त्याा�च्याा धिवधिशीष्ट गृराजीा�चेी �ंदी काेली पुाधिहाजीे. (५) कााराागृृहा काम�चेाऱ्याा��ा, धिदीव्याा�गृ काैद्यांा�चेे हाक्का, त्याा�च्याा गृराजीा व त्याा�चेी याोग्या हाातीाळूणाी याासु�बं�धााती सुचेेती� काराण्याासुाठीी धि�याधिमती प्रधिशीक्षाणा दीेण्यााती याेईल. प्राकराणा �ीस स�कीणाष. ७७. शीासु�, पुु�वसु� � व सुकााराात्मका पुरिरावती�� काेल्या ाचेी प्रकाराणा ेदीशीधि�वण्याासुाठीी, इतीरा सुहा काद्यांै ा��ा सुुधाारालेल्याा प्रेराणाा धिमळूण्याासुाठीी, जी�जीागृृतीी वाढीवण्याासुाठीी, काल�का कामी काराण्याासुाठीी आधिणा सुमाजीाती पुुन्हाा काैद्यांा�वरा लघुपुट तीयाारा काराणाे. धिमसुळूण्याासु सुहााय्याभाूती हाोण्यााकारिरातीा सुुधाारालेल्याा काैद्यांा�च्याा जीीव�काथाा�वरा आधाारिराती लघुपुटा�चेी धि�धिम�तीी काराील व तीे प्रदीधिशी�ती काराील. ७८. (१) कााराागृृहााच्याा सुव� अधिधाकााऱ्याा�चेी व काम�चेाऱ्याा�चेी, कााराागृृहाामधाील प्रत्याेका प्रवेशीाच्याा कााराागृृहााती प्रवेशी वेळूी व कााराागृृहाातीू� बंाहाेरा पुडेतीा�ा प्रत्याेका वेळूी कासुू� झाडेतीी घेण्यााती याेईल. काराणााऱ्याा प्रत्याेका व्याक्तीीचेी (२) कााराागृृहाामध्याे प्रवेशी कारू इस्थिच्छणााऱ्याा प्रत्याेका व्याक्तीीचेी व अभ्याागृतीाचेी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती अधि�वाया�पुणाे काेल्यााप्रमाणाे कासुू� झाडेतीी घेण्यााती याेईल. झाडेतीी घेणाे. (३) झाडेतीी घण्े याासु �काारा दीणाे ाऱ्याा काोणात्यााहाी व्याक्तीीसु, कााराागृहाृ ामध्या ेधिकांवा कााराागृहाृ ाच्याा अभ्याागृती काक्षाामध्या ेप्रवेशी �ाकााराण्यााती याईे ल आधिणा अशीा धि�णा�यााचेी कााराागृहाृ ाच्याा अधिभालखाे ामध्या े�ंदी काराण्यााती याईे ल. ७९. (१) धिजील्ह्याातीील सुव� कााराागृृहााम� धाील सुव� न्याायाचेौकाशीीधाी� काद्यांै ा�चेा धि�यातीकााधिलका आढीावा प्रत्याेका घेण्याासुाठीी आधिणा खाटल्याा�चेा जीलदी धि�पुटाराा काराण्याासुाठीी उपुायायाोजी�ा काराण्यााकारिरातीा प्रत्याेका धिजील्ह्याासुाठीी, धिजील्ह्यााकारिरातीा न्याायाचेौकाशीीधाी� धिजील्हाा व सुत्री न्याायााधाीशी याा�च्याा अध्याक्षातीेखााली, सुदीस्या म्हाणाू� धिजील्हाा दी�डेाधिधाकााराी, पुोलीसु अधाीक्षाका, काैदीी पुु�धिव�लोका� धिजील्हाा धिवधिधा सुहाायातीा सुेवा प्राधिधाकाराणााचेा सुधिचेव आधिणा सुदीस्या-सुधिचेव म्हाणा ू� कााराागृृहा अधाीक्षाका सुधिमतीी घधिटती (धिजील्ह्याातीील सुवा�ती ज्याेष्ठी) याा�चेा सुमावेशी असुलेली न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी पुु�धिव�लोका� सुधिमतीी असुेल. काराणाे. (२) सुधिमतीी, धि�यातीकााधिलकापुणाे बंैठीका घेईल आधिणा धिजील्ह्याातीील सुव� कााराागृृहाा�मधाील पुात्री काैद्यांा�च्याा खाटल्याा�चेे पुु�धिव�लोका� काराील आधिणा न्याायाचेौकाशीी काराणााऱ्याा न्याायाालयााकाडेे याोग्या धिशीफौाराशीी काराील. ८०. काोणात्यााहाी काैद्यांासु, अभ्याागृतीासु धिकांवा कााराागृृहााती �ोकाराीवरा असुलेल्याा काोणात्यााहाी सु�पु व आ�दीोल� कामचे� ाऱ्याासु, काोणातीीहाी धिव��तीी धिकांवा मागृणाी पुूणा� काराण्याासुाठीी सुपु� ावरा जीाण्यााचेा धिकांवा कााराागृहाृ ाती काोणातीेहाी काराण्याासु म�ाई.24 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ आ�दीोल� सुुरू काराण्यााचेा धिकांवा चेालू ठीेवण्यााचेा काोणातीाहाी हाक्का असुणाारा �ाहाी. कााराागृृहाासुाठीी ८१. प्रभााराी अधिधाकााराी, कााराागृृहाातीील काोणात्यााहाी आपुत्कााली� पुरिरास्थिस्थातीीचेा प्रधितीबं�धा काराण्याासुाठीी २००५ चेा आकास्थिस्मका ५३. व तीी धि�यात्री� णााती आणाण्याासुाठीी, तीात्कााळू प्रधितीसुादी पुथाकााचेी उपुलब्धातीा, इत्याादींचेी आधिणा आपुत्ती व्यावस्थाापु� याोजी�ा. अधिधाधि�याम, २००५ यााच्यााशीी सुुसु�गृती असुलेल्याा इतीरा काोणात्यााहाी तीरातीुदीी धिकांवा शीासु�ा�े कााढीलेले आदीेशी याा�चेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी आवश्याका उपुकाराणाा�चेी खाराेदीी काराणाे आधिणा आकास्थिस्मका याोजी�ा तीयाारा काराणाे याा�सुहा धिवधिहाती काराण्यााती याेतीील अशीा सुव� याोग्या उपुायायाोजी�ा हाातीी घेईल. कााराागृृहा ८२. (१) शीासु�, कााराागृृहाा�चेे प्रभाावी व्यावस्थाापु� व अधाीक्षाणा काराण्याासुाठीी आधिणा कााराागृृहाा�चेी प्रशीासु�ामध्याे व काैद्यांा�चेी सुुराक्षाा व सु�राक्षाणा काराण्याासुाठीी याोग्या ती�त्रीज्ञाा�ाचेे एकाास्थित्मकाराणा व अ�ती:स्थाापु� काराण्यााचेी ती�त्रीज्ञाा�ाचेा वापुरा सुुधि�स्थिश्चेतीी काराील, त्याामध्याे, न्याायाालयााच्याा सुु�ावणाीसु उपुस्थिस्थाती रााहाण्याासुाठीी धिकांवा न्याायाचेौकाशीीसुाठीी काराणाे. आधिणा काैद्यांा�च्याा हाालचेालंसुाठीी सुीमलेसु बंायाोमेधिट्रका ॲक्सुेसु धि�या�त्रीणा प्रणााली पुुराधिवण्याासुाठीी, प्रत्याेका कााराागृृहाामध्याे, बंायाोमेट्रीका, क्लोजी सुकाीट टेधिलस्थिव्हाजी� (सुी.सुी.टी.व्हाी.), स्काॅधि��गृ व शीोधाका उपुकाराणा, राेधिडेओ धि�क्वन्े सुी आईडेंटीधिफौकाेशी� (आरा.एफौ.आया.डेी.), स्थिव्हाडेीओ काॉन्फौरान्सु सुुधिवधाा, इत्याादींचेा सुमावेशी असुेल. (२) शीासु�, सुपु� ूणा� कााराागृहाृ ाच्याा प्रशीासु�ाचे ेसुगृ� णाकाीकाराणा काराील आधिणा पुरास्पुराा�तीगृती� वापुराण्याायाोग्या असुलेल्याा आधाारासुामग्रीीचेे फौौजीदीाराी न्यााया प्रणााली (इ�टरा-ऑपुराेबंल धिक्रमी�ल जीस्टीसु धिसुस्टम) सुोबंती एकाात्मीकाराणा काराील. शीासु�, माधिहातीीचेी सुुलभा दीेवाणा-घेवाणा काराण्याासुाठीी याोग्या प्रणाालीदीेखाील धिवकाधिसुती काराील आधिणा कााराागृृहा व काैदीी व्यावस्थाापु� या�त्रीणाा सुुलभा काराील. (३) शीासु�, कााराागृृहाामध्याे काैद्यांा�काडेू� भ्रमणाध्व�ी व इतीरा इलेक्ट्रॉधि�का उपुकाराणाे याा�च्याा काेल्याा जीाणााऱ्याा वापुरााचेा शीोधा घेण्याासुाठीी व त्याासु म�ाई काराण्याासुाठीी प्रगृती तीा�धित्रीका सुाधा�ा�चेा वापुरा काराील. (४) शीासु�, कााराागृृहाातीू� तीात्पुुरातीी मुक्तीतीा काेलेल्याा धिकांवा राजीेवरा सुोडेण्यााती आलेल्याा धिकांवा न्याायाालयाी� सुु�ावणाीसु उपुस्थिस्थाती रााहाण्याासुाठीी गृेलेल्याा काैद्यांा�सुाठीी, काैद्यांा�चेा मागृ कााढीणााऱ्याा उपुकाराणाा�चेा वापुरा कारू�, काद्यांै ा�सुाठीी इलक्े ट्रॉधि�का सुधि��यात्री� णा काराणााऱ्याा व मागृ कााढीणााऱ्याा तीत्री� ज्ञाा�ाचेा वापुरा कारू शीकाले . (५) कााराागृृहााचेे सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी याा�च्यााकाडेू� कााराागृृहाा�च्याा इलेक्ट्रॉधि�का धिकांवा धिडेजीीटल माधिहातीीचेी गृोपु�ीयातीा रााखाण्यााती याेईल, आधिणा त्याासुाठीी कााराागृृहा महाासु�चेालका जीबंाबंदीारा असुेल. धि�याम काराण्यााचेा ८३. (१) शीासु�ासु, याा अधिधाधि�यामाचेी प्रयाोजी�े पुारा पुाडेण्याासुाठीी, शीासकीय रााजपत्रीातीील अधिधाकाारा. अधिधासुूचे�ेद्वााराे धि�याम कारातीा याेतीील. (२) याा अधिधाधि�यामान्वयाे काेलेला प्रत्याेका धि�याम, तीो काेल्याा��तीरा, शीक्या धितीतीक्याा लवकारा, रााज्या धिवधाा�म�डेळूाचेे अधिधावेशी� चेालू असुतीा�ा, एकााचे अधिधावेशी�ाती धिकांवा लागृोपुाठीच्याा दीो� धिकांवा अधिधाका अधिधावेशी�ा�ती धिमळूू� एकाूणा तीीसु धिदीवसुा�चेा हाोईल इतीक्याा काालावधाीकारिरातीा, सुत्रीासुी� असुतीा�ा, रााज्या धिवधाा�म�डेळूाच्याा प्रत्याेका सुभाागृृहाापुुढीे मा�डेण्यााती याेईल, आधिणा ज्याा अधिधावेशी�ाती तीो अशीा राीतीी�े मा�डेण्यााती आला असुेल, तीे अधिधावेेशी� धिकांवा त्यााच्याा लगृती��तीराचेे अधिधावेशी� सुमाप्ती हाोण्याापुूवी, जीरा त्याा धि�यामाती काोणातीाहाी फौेराबंदील काराण्यााबंाबंती दीोन्हाी सुभाागृृहााचे� ेएकामती हाोईल धिकांवा तीो धि�याम काराण्यााती याऊे �या ेयााबंाबंती दीोन्हाी सुभाागृृहाा�चेे एकामती हाोईल, आधिणा असुा धि�णा�या, शीासकीय रााजपत्रीाती अधिधासुूधिचेती कारातीील तीरा, तीो धि�याम, अशीा अधिधासुूचे�ेच्याा धिदी�ा�काापुासुू� काेवळू अशीा फौेराबंदील काेलेल्याा स्वरूपुातीचे अ�मलाती याेईल धिकांवा, याथाास्थिस्थाधिती, मुळूीचे अ�मलाती याणाे ारा �ाहाी ; तीथााधिपु, अशीा काोणात्यााहाी फौेराबंदीलामुळू ेधिकांवा धिवलोपु�ामुळूे त्याा धि�यामान्वयाे याापुूवी काेलेल्याा धिकांवा काराण्यााचेे वधिजी�लेल्याा काोणात्यााहाी गृोष्टीच्याा धिवधिधाग्रीाह्यातीेसु बंाधा याेणाारा �ाहाी. अधिधाकाारा ८४. शीासु�, शीासकीय रााजपत्रीातीील अधिधासुूचे�ेद्वााराे, असुा धि�दीेशी दीेऊ शीकाेल काी, याा सुोपुधिवणाे. अधिधाधि�यामान्वयाे धिकांवा त्यााखााली काेलेल्याा धि�यामा�न्वयाे त्यााच्यााकाडेू� वापुराण्याायाोग्या असुलेल्याा धि�याममांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 25 काराण्यााच्याा अधिधाकाारााव्याधितीरिराक्ती इतीरा काोणात्यााहाी अधिधाकाारााचेा, त्यााती धिवधि�धिदीष्� ट काराण्यााती यातीे ील अशीा अटी व शीतीं�ा, काोणात्यााहाी असुल्याासु, अधाी� रााहाू�, शीासु�ाच्याा काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्याा��ा वापुरा कारातीा याेईल. ८५. शीासु�ाकाडेू�, धिवधिहाती काराण्यााती यातीे ील अशीा राीतीी�,े प्रत्याेका कााराागृहाृ ाचे ेलेखा ेठीवे ण्यााती यातीे ील लेखाे व आधिणा त्याा�चेी लेखाापुराीक्षाा काराण्यााती याेईल. लेखाापुराीक्षाा. ८६. याा अधिधाधि�यामान्वयाे धिकांवा त्यााखााली काेलेल्याा धि�यामा�न्वयाे धिकांवा कााढीलेल्याा आदीेशीा�न्वयाे सुद्भााव�ापुूव�का सुद्भााव�ापुूव�का काेलेल्याा धिकांवा काराण्यााचेे अधिभाप्रेती असुलेल्याा काोणात्यााहाी गृोष्टीबंद्देल, शीासु�ाधिवरूद्ध, काेलेल्याा काृतीीसु सु�राक्षाणा. शीासु�ाच्याा धिकांवा कााराागृृहा दीलाच्याा काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्यााधिवरूद्ध धिकांवा प्राधिधाकााऱ्यााधिवरूद्ध अथावा काोणात्यााहाी व्याक्तीीधिवरूद्ध काोणातीाहाी दीावा, खाटला धिकांवा इतीरा काायादीेशीीरा कााया�वाहाी दीाखाल काराण्यााती याेणाारा �ाहाी. ८७. याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदीी, त्याा त्याा वेळूी अ�मलाती असुलेल्याा इतीरा काोणात्यााहाी काायाद्यांाच्याा अधिधाधि�याम, इतीरा तीरातीुदींव्याधितीरिराक्ती असुतीील आधिणा त्याा�चेे न्याू�ीकाराणा काराणााऱ्याा �सुतीील. काोणात्यााहाी काायाद्यांाचेे न्याू�ीकाराणा काराणाारा �ाहाी. १८९४ चेा ८८. (१) महाारााष्ट्र रााज्याासु लागृू असुलेले कााराागृृहाे अधिधाधि�याम, १८९४ आधिणा काैदीी अधिधाधि�याम, धि�रासु� व ९. १९०० यााद्वााराे, धि�राधिसुती काराण्यााती याेती आहाेती. व्याावृत्ती. १९०० चेा (२) याा अधिधाधि�यामा�ती कााहाीहाी अ�तीभाू�ती असुले तीराी, याा अधिधाधि�यामा�खााली काेलेले धिकांवा कााढीलेले ३. आधिणा याा अधिधाधि�यामाच्याा प्रारा�भााच्याा लगृतीपुूवी अ�मलाती असुलेल ेकााराागृहाृ ाशीी सु�बं�धिधाती असुणाारा ेसुव� धि�याम, धिवधि�याम, आदीेशी, धि�दीेशी धिकांवा अधिधासुूचे�ा, जीेथावरा त्याा, याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदींशीी धिवसु�गृती धिकांवा प्रधितीकाूल असुतीील त्याा खाेराीजी व तीेथावरा, याा अधिधाधि�यामान्वयाे काेलेल्याा धिकांवा कााढीलेल्याा धि�यामा�द्वााराे, आदीशीे ाद्वा� ारा,े धि�दीशीे ाद्वा� ारा ेधिकावं ा अधिधासुचेू �ाद्वा� ारा ेफौराे बंदील, सुधाु ाराणाा धिकावं ा धि�राधिसुती काराण्यााती याईे पुयाती� धि�याधिमतीपुणाे अ�मलाती असुतीील. ८९. (१) जीरा याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदीी अ�मलाती आणातीा�ा काोणातीीहाी अडेचेणा उद्भावल्याासु, अडेचेणाी दीूरा रााज्या शीासु�ासु, प्रसुगृ� ा�ुरुंपु उद्भावले त्यााप्रमाणा,े तीी अडेचेणा दीूरा काराण्यााच्याा प्रयाोजी�ा�सुाठीी, त्याासु आवश्याका काराण्यााचेा अधिधाकाारा. धिकांवा इष्ट वाटेल अशीी, याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदींशीी धिवसु�गृती �सुलेली काोणातीीहाी गृोष्ट, शीासकीय रााजपत्रीाती प्रधिसुद्ध काेलेल्याा आदीेशीाद्वााराे, कारातीा याेईल : पुरा�तीु, याा अधिधाधि�यामाच्याा प्रारा�भााच्याा धिदी�ा�काापुासुू� दीो� वषंा�चेा काालावधाी सुमाप्ती झााल्याा��तीरा, असुा काोणातीाहाी आदीेशी कााढीण्यााती याेणाारा �ाहाी. (२) पुोट-कालम (१) अन्वयाे कााढीलेला प्रत्याेका आदीेशी, तीो कााढीण्यााती आल्याा��तीरा, शीक्या धितीतीक्याा लवकारा, रााज्या धिवधाा�म�डेळूाच्याा प्रत्याेका सुभाागृृहाासुमोरा मा�डेण्यााती याेईल. भाागृ पुाचे-१२३-४. एचेबंी-२५०५-४.26 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ उद्देेशी � काराणाे या�चेे विन�ेदीन कााराागृृहाे हाी, फौौजीदीाराी न्यााया व्यावस्थाेचेा एका महात्त्वाचेा व अधिवभााज्या भाागृ आहाेती. सुध्याा, कााराागृृहाे, कााराागृृहाा�चेे अधिधाकााराी, त्याा�चेे अधिधाकाारा व काती�व्याे, कााराागृृहाातीील धिशीस्तीीचेी अ�मलबंजीावणाी, काैद्यांा�चेा प्रवेशी, त्याा��ा एकाा धिठीकााणााहाू� दीुसुऱ्याा धिठीकााणाी हालवणा ेधिकांवा त्याा�चेी मक्ु तीतीा काराणा,े काद्यांै ा��ा पुुरावावयााच्याा सुुधिवधाा, कााराागृृहाे व काैद्यांा�शीी सु�बं�धिधाती असुणााराे अपुरााधा याा�चेे धिवधि�याम� काराण्यााच्याा तीरातीुदींचेी, कााराागृृहा अधिधाधि�याम, १८९४ (१८९४ चेा ९) आधिणा काैदीी अधिधाधि�याम, १९०० (१९०० चेा ३) याा सु�धिवधाा�पुूव� काायाद्यांा�मध्याे तीरातीूदी काेलेली आहाे. २. कााळूाच्याा ओघाती काैद्यांा�चेी सुुधााराणाा व त्याा�चेे पुु�व�सु� काराण्यााचेी धिवचेाराप्रणााली आधिणा माधिहातीी ती�त्रीज्ञाा� यााती झाालेल्याा उत्क्रा�तीीमुळूे, हाे स्वाती�त्र्यापुूव� प्राचेी� काायादीे धि�राधिसुती काराण्यााचेी आधिणा त्याा जीागृी सुमकााली� आधाुधि�का कााळूाच्याा गृराजीा आधिणा सुुधााराात्मका धिवचेारासुराणाीशीी सुुसु�गृती असुलेला एकाधित्रीती, प्रगृतीीशीील व सुक्षाम अधिधाधि�याम काराण्यााचेी गृराजी आहा.े कााराागृृहा ेप्रशीासु�ाशीी सु�बं�धिधाती असुलल्े याा सुव� सु�बं�धिधाती बंाबंंचेे सुव�सुमावेशीकापुणाे धि�रााकाराणा काराण्यााच्याा उद्देेशीा�े, पुोलीसु सु�शीोधा� व धिवकाासु कांद्र, रााज्या कााराागृृहाे प्राधिधाकाराणा आधिणा अ�ेका सुुधााराणाावादीी तीज्ज्ञा याा�च्यााशीी धिवचेाराधिवधि�मया काेल्याा��तीरा तीयाारा काेलेले, आदीशी� कााराागृृहाे धिवधाेयाका, २०२३, भााराती सुराकाारा�े, सुव� रााज्या सुराकााराा���ा धिवचेारााथा� पुाठीधिवले आहाे. ३. वराील वस्तीुस्थिस्थातीी धिवचेारााती घेतीा, महाारााष्ट्र रााज्याातीील कााराागृृहाे, काैदीी व सुुधाारा सुेवा याा�च्यााशीी सु�बं�धिधाती असुणाारा ेकाायादी ेएकाधित्रीती काराणा ेआधिणा त्यााच्� याा धिवधि�याम�ासुाठीी तीरातीूदी काराणा ेइष्ट आहा,े असु ेशीासु�ासु वाटतीे. ४. याा काायाद्यांाचेी ठीळूका वैधिशीष्ट्येे, पुुढीीलप्रमाणाे आहाेती :— (१) धिवशीेषं कााराागृृहा, खाुले कााराागृृहा, मधिहाला कााराागृृहा, तीात्पुुरातीे कााराागृृहा, खाुली वसुाहाती, धिकाशीोरा सुुधााराालया याा�सुाराख्याा कााराागृृहाा�च्याा प्रकााराा�चेी तीरातीूदी काराणाे ; (२) काैद्यांा�च्याा सुुटकाे��तीरा त्याा�चेे सुमाजीाती पुु�व�सु� व पुु�ए�काात्मीकाराणा काराण्याासुाठीी काैद्यांा��ा मदीती काराण्यााकारिरातीा खाुल्याा कााराागृृहाा�चेी आधिणा खाुल्याा वसुाहातींचेी तीरातीूदी काराणाे ; (३) कााराागृृहा दील घधिटती काराण्यााचेी तीरातीूदी काराणाे ; (४) कााराागृृहााचेे सुव� अधिधाकााराी व काम�चेाराी याा�च्याासुाठीी काल्यााणा धि�धाी तीसुेचे काैद्यांा�सुाठीी काल्यााणा धि�धाी घधिटती काराण्याासुाठीी तीरातीूदी काराणाे ; (५) मधिहाला, तीतीृ ीयापुथा� ी, न्याायाचेौकाशीीधाी� कादीै ी, दीोषंधिसुद्ध कादीै ी, अधिती-सुरा� धिक्षाती कादीै ी, अभ्यास्ती अपुरााधाी, सुरााईती गृुन्हाेगृारा, तीरूणा गृुन्हाेगृारा, धिदीवाणाी काैदीी, इत्याादींसुाराख्याा धिवधिवधा प्रकााराच्याा काैद्यांा�चेे कााराागृृहाामध्याे धिवलगृीकाराणा काराण्याासुाठीी आधिणा त्याा�च्याा धिवशीेषं गृराजीा�कारिरातीा तीरातीूदी काराणाे ; (६) कााराागृृहाधिवषंयाका अपुरााधाा�चेी व काैद्यांा��ी काेलेल्याा अपुरााधाा�चेी आधिणा त्यााच्याा धिशीक्षाेसुाठीी तीरातीूदी काराणाे ; (७) धिवधिहाती पुात्रीतीा व शीतीी याा��ुसुारा सु�धिचेती व अधिभावचे� राजीा म�जीूरा काराणाे धिवधिहाती काराण्यााचेी तीरातीूदी काराणाे ; (८) काैद्यांा�सुाठीी तीक्रारा धि�वाराणा या�त्रीणाेचेी तीरातीूदी काराणाे ; (९) कााराागृृहा रुंग्णाालयाामध्या ेस्वतीत्री� मधिहाला काक्षाासुहा, मधिहाला कादीै ी व तीतीृ ीयापुथा� ी कादीै ी यााच्� यााशीी सु�बं�धिधाती असुणााऱ्याा धिवशीेषं तीरातीुदीी काराण्याासुाठीी तीरातीूदी काराणाे ; (१०) कााराागृृहाातीू� सुुटलेल्याा सुव� गृराजीू काैद्यांा��ा, त्याा�चेे सुमाजीामध्याे पुु�व�सु� व पुु�ए�काात्मीकाराणा काराण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्यााच्याा दीृष्टी�े, सुुटकाे��तीराच्याा दीेखाभााल सुेवा�चेी तीरातीूदी काराणाे ;मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 27 (११) धिजील्ह्याातीील सुव� कााराागृृहााम� धाील सुव� न्याायाचेौकाशीीधाी� काद्यांै ा�चेा धि�यातीकााधिलका आढीावा घेण्याासुाठीी आधिणा खाटल्याा�चेा जीलदी धि�पुटाराा काराण्याासुाठीी उपुायायाोजी�ा काराण्यााकारिरातीा आधिणा न्याायाचेौकाशीी काराणााऱ्याा न्याायाालयाा��ा याथाोधिचेती धिशीफौाराशीी काराण्याासुाठीी, प्रत्याेका धिजील्ह्यााकारिरातीा न्याायाचेौकाशीीधाी� काैदीी पुु�धिव�लोका� सुधिमतीी घधिटती काराण्यााचेी तीरातीूदी काराणाे ; (१२) कााराागृृहाातीील काोणात्यााहाी काती�व्यााचेे धिकांवा काामाचेे वगृीकाराणा, धिवलगृीकाराणा व वाटपु कारातीा�ा, काैद्यांाच्याा जीातीीच्याा आधााराे भाेदीभााव काेला जीाणाारा �ाहाी, याा�चेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी तीरातीूदी काराणाे ; (१३) काैद्यांाच्याा धिदीव्याा�गृतीेच्याा कााराणाावरू�, काोणातीाहाी भाेदीभााव काेला जीाणाारा �ाहाी आधिणा म�ोधिवकातीृ ीधिचेधिकात्सुा धिकांवा मा�सुशीास्त्रीीया सुेवा याा�सुहा याथाोधिचेती आराोग्यासुेवा तीसुेचे पुु�वसु� � कााया�क्रम व उपुचेारासुुधिवधाा पुुराधिवणाे याा�चेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी तीरातीूदी काराणाे ; (१४) शीीघ्र प्रधितीसुादी पुथाका, इत्याादींच्याा उपुलब्धातीेचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुहा कााराागृृहाातीील काोणात्यााहाी आपुत्कााली� पुरिरास्थिस्थातीीचेा प्रधितीबं�धा काराण्यााच्याा व तीी धि�या�त्रीणााती ठीेवण्यााच्याा दीृष्टी�े तीरातीूदी काराणाे आधिणा आपुत्ती व्यावस्थाापु� अधिधाधि�याम, २००५ यााच्याा अ�ुरुंपु असुलेली इतीरा काोणातीीहाी तीरातीूदी काराणाे ; (१५) कााराागृृहााचे� ेप्रभाावी व्यावस्थाापु� व अधाीक्षाणा काराण्याासुाठीी आधिणा कााराागृृहााच्� याा व काद्यांै ाच्� याा सुुराक्षाेसुाठीी व सुरा� क्षाणाासुाठीी तीत्री� ज्ञाा�ाचेा वापुरा काराण्यााचेी तीरातीूदी काराणा,े त्याामध्या,े बंायाोमेधिट्रक्सु, क्लोज्डे सुधिकाकट टेधिलस्थिव्हाजी� (सुीसुीटीव्हाी), स्काॅधि�गृ� व शीोधाका उपुकाराणा,े राेधिडेओ धि�क्वन्े सुी आयाडेंधिटधिफौकाेशी� (आराएफौआयाडेी), स्थिव्हाधिडेओ काॉन्फौरान्सु सुुधिवधाा, इत्याादींचेा सुमावेशी असुेल ; (१६) सुपु� ूणा� कााराागृृहा प्रशीासु�ाचे ेसुगृ� णाकाीकाराणा काराण्याासुाठीी आधिणा पुरास्पुराा�तीगृती� वापुराण्याायाोग्या असुलेल्याा आधाारासुामग्रीीचेे फौौजीदीाराी न्यााया प्रणाालीसुोबंती एकाात्मीकाराणा काराण्याासुाठीी तीरातीूदी काराणाे. ५. वराील उधिद्देष्टे सुाध्या काराणाे हाा, याा धिवधाेयाकााचेा हाेतीू आहाे. मु�बंई, दीे�ंद्र फ�णा�ीस, धिदी�ा�का १२ धिडेसुंबंरा, २०२५. मुख्याम�त्रीी.28 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ �ैधााविन क अविधा कारा साेपवि� ण् यास�बं�धाीचेे ज्ञाापन याा धिवधाेयाकााती, वैधााधि�का अधिधाकाारा सुोपुधिवण्याासु�बं�धाीचेे पुुढीील प्रस्तीाव अ�तीभाू�ती आहाेती :— ख�� १(२).—याा खा�डेान्वयाे, ज्याा धिदी�ा�काासु हाा अधिधाधि�याम, अ�मलाती याेईल तीो धिदी�ा�का, शीासकीय रााजपत्रीातीील अधिधासुूचे�द्वाे ारा ेधि�याती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडे ेघण्े यााती आला आहाे. ख�� २(कख).—याा खा�डेान्वयाे, माफौी दीेण्याासुाठीी धि�याम काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ४(१).—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) पुरिराच्छेदी (चे) खााली, खाुल्याा कााराागृृहाा�मध्याे बं�धिदीवासुाती ठीेवण्यााच्याा काैद्यांा�च्याा पुात्रीतीेच्याा शीतीी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) पुरिराच्छेदी (झा) खााली, खाुल्याा वसुाहातीीमध्याे बं�धिदीवासुाती ठीेवण्यााच्याा काैद्यांा�च्याा पुात्रीतीेच्याा शीतीी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खा�डे (१)(ञ) खााली, कााराागृृहा दीलाचेे इतीरा अधिधाकााराी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा; (दीो�) उपु-खा�डे (४) खााली, कााराागृृहा दीलाचेी भारातीी, वेती�, भात्ते व इतीरा सुव� सुेवा शीतीी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ९.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खाडे� (३) खााली, कााराागृहाृ ाच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााचेी इतीरा कााया ेव काती�व्या,े धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा; (दीो�) उपु-खा�डे (४) खााली, काैद्यांा�चेे धिवधि�याम� काराण्याासुाठीी, कााराागृृहााचेी धिशीस्ती रााखाण्याासुाठीी व अधितीसुुराधिक्षाती बं�दीी काक्षाासुहा कााराागृृहााचेे उधिचेती व्यावस्थाापु� काराण्याासुाठीी, कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्यााचेे धिशीस्तीधिवषंयाका अधिधाकाारा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (तीी�) उपु-खा�डे (६)(चे) खााली, कााराागृृहााच्याा प्रभााराी अधिधाकााऱ्याा�े ठीेवावयााचेे इतीरा काोणातीेहाी अधिभालेखा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� १०(२).—याा खा�डेान्वयाे, वैद्यांकाीया अधिधाकााऱ्यााचेी काती�व्याे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� १३(घ).—याा खाडे� ान्वया,े तीरुंु गृ� ाधिधाकााऱ्यााचेी, उपु तीरुंु गृ� ाधिधाकााऱ्यााचेी व सुहाायाका तीरुंु गृ� ाधिधाकााऱ्यााचेी काती�व्याे व काायाे धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� १५(१).—याा खा�डेान्वयाे, कााराागृृहााच्याा काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्याा�धिवरूद्ध व काम�चेाऱ्यााधिवरूद्ध गृैरावती�णाुकाीसुाठीी काराावयााचेी धिशीस्तीभा�गृधिवषंयाका काारावाई, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 29 ख�� १७.—याा खा�डेान्वयाे, ज्याा धि�यामा�द्वााराे कााराागृृहााच्याा अधिधाकााऱ्याा�चेे व काम�चेाऱ्याा�चेे धि�याम� काराण्यााती याेईल, तीे धि�याम धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� २४.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खाडे� (१) खााली, काल्यााणा धि�धाीचेा धिवधि�याोगृ काराण्यााचेी प्रयाोजी�,े धि�यामाद्वा� ाराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा; (दीो�) उपु-खाडे� (२)(ङ) खााली, काल्यााणा धि�धाीमध्या ेजीमा काराावयााचेी इतीरा काोणातीीहाी राक्काम, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� २५.—याा खा�डेान्वयाे, कााराागृृहाा�चेे धि�राीक्षाणा काराण्यााचेे धि�यातीकााला�तीरा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� २६(१).—याा खा�डेान्वयाे, अभ्याागृती म�डेळूाच्याा सुदीस्याा�चेी सु�ख्याा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� २७.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खा�डे (१) खााली, कााराागृृहााचेी वास्तीुराचे�ा व सु�काल्पुधिचेत्री, याा�चेी मा�काे व आवश्याकातीा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खा�डे (२) खााली, कााराागृृहााचेी सुुराक्षाा मा�काे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (तीी�) उपु-खा�डे (३) खााली, धिवधिवधा प्रकााराच्याा काैद्यांा�चेे धिवलगृीकाराणा काराणाे व त्याा��ा अलगृ ठीवे णा ेसुलु भा हाोण्याासुाठीी कााराागृहाृ ाचे ेसुका� ल्पुधिचेत्री, धि�यामाद्वा� ारा ेधिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (चेारा) उपु-खाडे� (५) खााली, धिवधिवधा प्रकााराच्याा कााराागृृहााच्� याा तीट धिभा�तीीपुासुू�च्याा अशीा अ�तीरााच्याा आतीील बंा�धाकाामा�चेे धिवधि�याम� काराण् याासुाठीी आधिणा त्याामध्याे रााखाीव क्षाेत्री धि�मा�णा काराण् याासुाठीी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� २८.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खाडे� (१) खााली, खाल्ु याा कााराागृहाृ ासुाठीी व मक्ु ती वसुाहातीीसुाठीी सुोयाीसुुधिवधाा धिकांवा सुवलतीी धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खाडे� (२) खााली, काद्यांै ाचे� ेखाल्ु याा कााराागृहाृ ाती व खाल्ु याा वसुाहातीीती स्थाा�ा�तीराणा काराण्यााचेी काायापु� द्धतीी व पुात्रीतीा आधिणा अशीा काैद्यांाचेी अशीा कााराागृहाृ ाती व वसुाहातीीती स्थाा�ा�तीराणा काराण्यााच्याा शीतीी, धि�यामाद्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� २९.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खा�डे (२)(जी) खााल ी, वगृीकाराणा व सुुराक्षाा मूल्याधि�धाा�राणा सुधिमतीी�े सुुधि�स्थिश्चेती काेलेले काैद्यांा�चेे इतीरा प्रकाारा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खा�डे (३)(ट) खााली, काैद्यांा�चेे इतीरा प्रकाारा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ;30 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ (तीी�) उपु-खा�डे (४) खााली, काैद्यांा�च्याा एकामेकाा�शीी हाोणााऱ्याा काोणात्यााहाी प्रकााराच्याा पुरास्पुरासु�बं�धाासु प्रधितीबं�धा काराण्यााकारिरातीा, त्याा��ा अलगृ ठीेवण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ३१.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खाडे� (१) खााली, काद्यांै ा��ा कााराागृहाृ ामध्या ेप्रवेशी दीेतीा�ा, त्याा��ा हाातीाळूण्यााचेी काराण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खाडे� (३) खााली, मधिहाला व तीतीृ ीयापुथा� ी काद्यांै ा�चेी झाडेतीी घण्े यााचेी व तीपुासुणाी काराण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ३५(क).—याा खा�डेान्वयाे, कााराागृृहा अपुरााधा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ३६(२).—याा खा�डेान्वयाे, कााराागृृहाामध्याे धिशीस्तीीचेी अ�मलबंजीावणाी काराण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ३८(झ).—याा खा�डेान्वयाे, कााराागृृहाधिवषंयाका अपुरााधाा�सुाठीी धिशीक्षाा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ४४.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खा�डे (१) खााली, काैद्यांा��ा पुुराधिवण्यााती याेणााराा आहाारा व आहाारााचेे प्रमाणा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा; (दीो�) उपु-खा�डे (२) खााली, दीोषंधिसुद्ध ठीरालेल्याा काैद्यांा�चेा पुोषंाखा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ४६(१).—याा खा�डेान्वयाे, काैद्यांा�चेी मजीुराी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ४७.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खा�डे (१) खााली, काैद्यांा�च्याा आराोग्या धिवषंयाका सुेवा सुुधिवधाा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खा�डे (४) खााली, काैद्यांा�चेे स्थाा�ा�तीराणा काराण्यााचेी पुध्दीतीी, कााया�पुद्धतीी व प्रधिकायाा धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ४८.—याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खाडे� (२) खााली, अभ्याागृतीाचे� ा अधिभालखाे ठीवे ण्यााचेी राीती, धि�यामाद्वा� ारा ेधिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खा�डे (३) व (४) खााल ी, धिवदीेशीी काैद्यांा��ा, त्यााच्याा �ातीेवाईकाा�शीी, दीूतीावासुातीील प्रधितीधि�धांशीी व धिवधिधा सुल्लागृारााशीी सु�वादी सुाधाण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ;मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 31 (तीी�) उपु-खा�डे (४) खााली, काैद्यांा��ा, त्याा�च्याा धिवधिधा सुल्लागृारााशीी सु�वादी सुाधाण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५०.— याा खा�डेान्वयाे,— (एका) उपु-खा�डे (१) खााली, सु�धिचेती राजीा व अधिभावचे� राजीा म�जीूरा काराण्यााच्याा शीतीी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा ; (दीो�) उपु-खा�डे (३) व (४) खााली, सु�धिचेती राजीेवरा व अधिभावचे� राजीेवरा सुुटकाा काेलेल्याा काैद्यांा�च्याा हाालचेालीचेे, मागृ कााढीणााऱ्याा इलेक्ट्रॉधि�क्सु सुाधा�ाद्वााराे सु�धि�या�त्रीणा ठीेवणाे आधिणा, शीतींचेे उल्ल�घ� काेल्यााबंद्देल सु�धिचेती राजीेच्याा व अधिभावचे� राजीेच्याा अपुात्रीतीा याासुाठीी धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५३(२).—याा खाडे� ान्वया,े माफौी दीण्े यााचेा काालावधाी व धि�काषं, धि�यामाद्वा� ारा ेधिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५४(१) � (३).—याा खा�डेान्वयाे, काैद्यांा�सुाठीी धिशीक्षाणा, व्यावसुाया प्रधिशीक्षाणा व काौशील्या धिवकाासु कााया�क्रमा�चेी सु�धाी धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५६.—याा खा�डेान्वयाे, काैद्यांा�सुाठीी काल्यााणा धि�धाी घधिटती काराणाे, उक्ती धि�धाीमध्याे जीमा काराावयााचेे पुैसुे व धितीचेा धिवधि�याोगृ काराणाे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५८.—याा खा�डेान्वयाे, काैद्यांा�सुाठीी तीक्रारा धि�वाराणा या�त्रीणाा, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ५९.—याा खा�डेान्वयाे, सुमाजीामध्याे काैद्यांा�च्याा पुु�व�सु�ाचेी व पुु�ए�काात्मीकाराणा काराण्यााचेी सुुधि�स्थिश्चेतीी काराण्याासुाठीी काैद्यांा��ा सुुटकाे��तीरा दीेखाभााल सुेवा पुुराधिवणाे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ६४.—याा खा�डेान्वयाे, गृभा�वतीी मधिहाला��ा वैद्यांकाीया सुेवा व आहाारा पुुराधिवणाे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ६५.—याा खा�डेान्वयाे, आपुल्याा आईसुोबंती कााराागृृहाामध्याे रााहाणााऱ्याा बंालकाा��ा आराोग्या सुेवा व इतीरा सुुधिवधाा पुुराधिवणा,े धि�यामाद्वा� ारा ेधिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडे ेघण्े यााती आला आहाे. ख�� ६७.—याा खा�डेान्वयाे, तीृतीीयापु�थाी काैद्यांा�सुाठीी स्वती�त्री बं�धिदीस्ती जीागृा धिकांवा बं�दीीकाक्षा पुुराधिवणाे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ७१.—याा खा�डेान्वयाे, प्रधितीराोधा काराण्यााचेी व बंळूाचेा वापुरा काराण्यााचेी राीती, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ७८(२).—याा खाडे� ान्वया,े कााराागृहाृ ामध्या ेप्रवेशी काराणााऱ्याा व्याक्तीीचेी व अभ्याागृतीाचेी झाडेतीी घेण्यााचेी कााया�पुद्धतीी, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे.32 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ ख�� ८१.—याा खा�डेान्वयाे, कााराागृृहाातीील काोणात्यााहाी आपुत्कााली� पुरिरास्थिस्थातीीवरा धि�या�त्रीणा ठीेवण्याासुाठीी व धितीचेा प्रधितीबं�धा काराण्याासुाठीी सुुयाोग्या उपुायायाोजी�ा काराणाे, धि�यामा�द्वााराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ८३(१).—याा खा�डेान्वयाे, याा अधिधाधि�यामाचेी प्रयाोजी�े पुारा पुाडेण्याासुाठीी, शीासकीय रााजपत्रीातीील अधिधासुूचे�ेद्वााराे धि�याम काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ८४.—याा खा�डेान्वयाे, याा अधिधाधि�यामान्वयाे धिकांवा त्यााखााली काेलेल्याा धि�यामा�न्वयाे, त्यााच्यााकाडेू� वापुराण्याायाोग्या असुलल्े याा धि�याम काराण्यााच्याा अधिधाकाारााव्याधितीरिराक्ती, काोणातीाहाी अधिधाकाारा, ज्याा अटी व शीतीं�ा अधाी� रााहाू�, रााज्या शीासु�ाच्याा काोणात्यााहाी अधिधाकााऱ्याासु प्रदीा� कारातीा याेईल त्याा अटी व शीतीी, शीासकीय रााजपत्रीातीील अधिधासुूचे�ा कााढीू� धिवधि�धिदी�ष्ट काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ८५.—याा खाडे� ान्वया,े कााराागृहाृ ाचे ेलेखा ेठीवे ण्यााचेी व लखाे ापुराीक्षाा काराण्यााचेी राीती, धि�यामाद्वा� ाराे धिवधिहाती काराण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. ख�� ८९.—याा खा�डेान्वयाे, याा अधिधाधि�यामाच्याा तीरातीुदीी अ�मलाती आणातीा�ा, काोणातीीहाी अडेचेणा उद्भावल्याासु, तीी अडेचेणा दीूरा काराण्याासुाठीी शीासकीय रााजपत्रीातीील आदीेशी कााढीण्यााचेा अधिधाकाारा, रााज्या शीासु�ाकाडेे घेण्यााती आला आहाे. २. वैधााधि�का अधिधाकाारा सुोपुधिवण्याासु�बं�धाीचेे वरा �मूदी काेलेले प्रस्तीाव, सुामान्या स्वरूपुाचेे आहाेती.मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ 33 वि�त्तीीय ज्ञाापन याा धिवधाेयाकााच्याा खाडे� २४ मध्या,े कााराागृृहा व सुधाु ारा सुेवा यााम� धाील सुव� अधिधाकााऱ्यााच्� याा व कामचे� ाऱ्यााच्� याा काल्यााणाासुाठीी काल्यााणा धि�धाी घधिटती काराण्यााचेी तीरातीूदी काेलेली आहाे आधिणा रााज्या शीासु�ा�े धिदीलेली अ�ुदीा�े, उक्ती धि�धाीमध्याे जीमा काराण्यााती याेतीील. याा धिवधाेयाकााच्याा खा�डे ५६ मध्याे, काैद्यांा�च्याा काल्यााणाासुाठीी काल्यााणा धि�धाी घधिटती काराण्यााचेी तीरातीूदी काेलेली आहाे. हा ेधिवधाेयाका, रााज्या धिवधाा�मडे� ळूाचेा अधिधाधि�याम म्हाणाू� अधिधाधि�याधिमती झााल्याावरा, रााज्या शीासु�ा� ेकाल्यााणा धि�धाीमध्या ेधिदीलल्े याा अ�ुदीा�ापुोटी रााज्यााच्याा एकाधित्रीती धि�धाीतीू� काराावयााच्याा आवतीी खाचेा�चेा अती� भााव� हाोईल. तीथााधिपु, यााबंाबंतीीती काराावा लागृू शीकाेल अशीा प्रत्याक्षा आवतीी खाचेा�चेा अ�दीाजी दीेणाे याा टप्प्याावरा शीक्या �ाहाी. भाागृ पुाचे-१२३-५. एचेबंी-२५०५-५.34 मांहाारााष्ट्रट शीासन रााजपत्री असाधााराणा भाागृ पाचे, वि�संबंरा १३, २०२५/अग्रहाायणा २२, शीके १९४७ भाारातीाच् या स�वि�धाानाच् या अनुच् छेेदी २०७ अन् �ये रााज् यपाला�चेी विशीफारास (महाारााष् ट्र शीासु�, धिवधिधा व न् यााया धिवभाागृ, आदीेशीाचेी प्रती) भाारातीाच् याा सु�धिवधाा�ाच् याा अ�ुच् छेदी २०७ यााच् याा खा�डे (३) अन् वयाे महाारााष् ट्राच् याा रााज्या पुाला��ा प्रदीा� काराण् यााती आलेल् याा शीक् तींचेा वापुरा कारू�, तीे महाारााष् ट्र कााराागृृहाे व सुुधाारा सुेवा धिवधाेयाका, २०२५ धिवचेाारााती घेण् यााबंाबंती रााज् या धिवधाा�म�डेळूाच् याा दीोन् हाी सुभाागृृहाा��ा धिशीफौारासु काराीती आहाेती. वि�धाान भा�न, विजतींद्र भााेळे, �ागृपुूरा, सुधिचेव-१, धिदी�ा�का १३ धिडेसुंबंरा, २०२५. महाारााष् ट्र धिवधाा�सुभाा. ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT PRESS AND BOOK DEPOT, CIVIL LINES, NAGPUR-440 001 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI-400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.