See Full Document Text
RNI No. MAHBIL /2009/35527
महाराष्टट्रõ शासन राजपत्र
असाधारण भाग चार-क
वर्षष ११, अंक २३] बुुधवार, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ [पृष्टठे े१७ , किंकमं त : रुपये े९.००
असाधारण क्रमांक ३८
प्ाकिंधकृत प्काशन
महाराष्टट्र शासनाव्येकिंतररक्त इतर वैधाकिंनक प्ाकिंधकाऱ्येांनी तयेार केलैेलैे
(भाग एक, एक-अ व एक-लै येांमध्येे प्किंसद्ध केलैेलैे वैधाकिंनक किंनयेम व आदेश येांव्येकिंतररक्त इतर)
वैधाकिंनक किंनयेम व आदेश; येात भारत सरकार, उच्च न्येायेालैये, पोलैीस आयेुक्त, आयेुक्त (राज्ये उत्पादन शुल्क),
किंजल्हादंडाकिंधकारी व किंनवडणूक आयेोग, किंनवडणूक न्येायेाकिंधकरण, किंनवडणूक किंनणषये अकिंधकारी व किंनवडणूक आयेोगाखालैीलै
इतर प्ाकिंधकारी येांनी तयेार केलैेलैे वैधाकिंनक किंनयेम व आदेश येांचा समावेश होतो.
अन्न सुरक्षाा आयेुक्त, अन्न व और्षध प्शासन, महाराष्टट्र राज्ये
सर्व्हे�े नंंबर ३४१, वांांद्रेे -कुर्लाा� संकुर्ला, वांांद्रेे (पूूवां�),
मुंंंबई ४०० ०५१, दि�नंांक १६ जुंर्लाै, २०२५.
आदेश
अन्न सुरक्षाा व मानके अकिंधकिंनयेम, २००६, अंतगषत किंनयेम व किंनयेमने.
क्रमुंांक असंमुंाअ/अदि�सूचानंा/४११/२०२५/७.—ज्यााअर्थीी, भाारतााच्याा संदिवां�ानंाच्याा अनंंच्छेे� ४७ मुंध्याे अ�ोरेदि�ता केर्लाेल्याा
दिनं�ेशक तात्त्वांांपूैकी इतार गोष्टींंबरोबरचा एक तात्त्वां म्�णूूनं सावां�जुदिनंक आरोग्या सं�ारणूे �े राज्यााचाे एक प्रमुंं� कता�र्व्हेया आ�े, आदिणू ज्यााअर्थीी,
नंागरिरकांच्याा आरोग्याास �ानंी पूो�ोचाण्याास प्रदिताबं� र्व्हे�ावांा याा�ृष्टींीनंे उपूायायाोजुनंांचाी तारताू� करण्यााबाबताचाी संकल्पूनंा याा तात्त्वांांमुंध्याे
दिनंश्चि�चाताचा समुंादिवांष्टीं आ�े ;
(२) आदिणू, ज्यााअर्थीी, कंद्रे वां राज्या सरकार आदिणू अन्नं संरक्षाा आयांक्ता याांनंी अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके अदि�दिनंयामुं, २००६ याांच्याा
प्रकरणू ताीनं �ार्लाीर्ला दिवांवांदिक्षाता तात्त्वांांचाे अनंंसरणू करणूे आवां�याक आ�े, ज्याांमुंध्याे मुंानंवांी जुीवांनं वां आरोग्या संरदिक्षाता रा�ण्यााकरिरताा याोग्या
ताो स्तार गाठण्यााचाा काटींेकोर प्रयात्नं करणूे अदिभाप्रेता आ�े [ कर्लामुं १८(१)(अ) ] आदिणू म्�णूूनं, मुंानंवांी जुीवांनंाच्याा संरदिक्षाताताेबाबता सवां�
संरक्षाक उपूाया याोजुण्यााच्याा �ृष्टींीनंे, याा प्रादि�करणूांच्याा प्रचार्लानंामुंध्याे याा बाबंचाे नंे�मुंीचा मुंाग��श�नं �ोणूे �े�ीर्ला अदिभाप्रेता आ�े.
(३) ज्यााअर्थीी, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंक ेअदि�दिनंयामुं, २००६ यााच्याा कर्लामुं ३०(२)(अ) अन्वांया,े अदि�कृता राजपत्र काढूूनं सावांजु� दिनंक
आरोग्यााच्याा दि�तााच्याा �ृष्टींीनंे, कोणूत्याा�ी अन्नं पू�ार्थीा�चाे उत्पूा�नं, साठा, दिवांतारणू वां दिवांक्री याास संपूूणू� राज्यााता दिकंवांा ए�ाद्याा क्षाेत्रााता दिकंवांा
ए�ाद्याा भाागाता अदि�कतामुं एक वांर्षाा�च्याा मुंयाा��ेपूया�न्ता प्रदिताबं� करण्यााचाे अन्नं संरक्षाा आयांक्ताांस अदि�कार आ�े वां ताे त्याांचाे कता�र्व्हेया आ�े.
(४) ज्यााअर्थीी, तांबा�ू - मुंग ताी स्वांा�यांक्ता, संगंदि�ता असो अर्थीवांा इतार घटींकांनंी, जुसे दिनंकोदिटींनं, जुड �ाताू, वांडी अवांरो�के
(ॲण्टींी-केकंग एजुन्टींस् ), दिकवांामुं, मुंंर्थीॉर्ला, केसर (घटींकद्रेर्व्हेयाे म्�णूूनं दिवांदिनं�ेशपूूवां�क पूरवांानंगी दि�र्लाेर्लाी मुंयाा��ा वांगळताा अन्या बाबताीता),
(१)
भााग चाार-क-३८–१2 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
चाा�ं ीचाा वां��, बाईंडस�, स्वांा�रस, सगं ंदि�ता,े सवांं ादिसक,े प्रदिताबंदि�ता रसायानं ेयाानंं ी दिमुंश्रयांक्ता असो, दिकंवांा सपूं ारी दिमुंदिश्रता असो याापूं ैकी कोणूताा�ी
एक दिकंवांा एकापूेक्षाा जुास्ता घटींक ( उक्ता घटींक द्रेर्व्हेयाांचाा दिनं�ेश यााता याानंंतार सं�भाा�नंंसार सामुंंदि�क वांा स्वांतांत्रापूणूे “ उक्ता अपूदिमुंश्रके ”
असा करण्यााता आर्लाा आ�े ), अशी अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ू �े, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके अदि�दिनंयामुं, २००६ यााच्याा
कर्लामुं ३(१)( जुे) नंंसार “अन्नं” आ�ेता.
(५) ज्यााअर्थीी, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके अदि�दिनंयामुं, २००६ चाे कर्लामुं ३(१)(जुे) मुंध्याे “अन्नं” चाी र्व्हेयााख्याा दि�र्लाी आ�े. त्याानंंर्षांगे
चाघळण्यााचाी तांबा�ू �ा अन्नंपू�ार्थी�चा आ�े. तासेचा चाघळण्यााचाी तांबा�ू �ा अन्नंपू�ार्थी� असल्यााचाा दिनंवांा�ळा का�ी मुंा. उच्चा न्याायाार्लाया वां
सवांोच्चा न्याायाार्लायााच्याा आ�ेशाताूनं स्पूष्टीं �ोताो. अर्लाा�ाबा� उच्चा न्याायाार्लाया, फौौजु�ारी (रिरश्चिर्व्हे�जुनं) क्रमुंांक ३१८/१९८२ मुंनंो�रर्लाार्ला
दिवांरुध्� उत्तर प्र�ेश (पूरिरच्छेे� क्रमुंांक ९ ताे ११); मुंंंबई उच्चा न्याायाार्लाया, मुंंंबई, रिरटीं याादिचाका क्रमुंांक १६३१/२०१२ �ारिरवांार्ला इंडश्चिस्िजु
दिर्ला. दिवांरुध्� मुं�ाराष्ि शासनं (पूरिरच्छेे� क्रमुंांक २१ ताे २३); मुंा. सवांोच्चा न्याायाार्लाया, आर कृष्णूमुंंताी दिवांरुध्� ताादिमुंळनंाडू १९८० (१)
FAC : AIR १९८० SC ५३८,
(६) ज्यााअर्थीी, कच्च्याा प्रदिक्रयाा नं केर्लाेल्याा तांबा�ूचाी वां संपूारीचाी चावां आदिणू घडणू आकर्षा�क नंसल्याानंे, तांबा�ू आदिणू/दिकंवांा
संपूारीमुंध्याे दिवांशेर्षाताः उक्ता स्वांादि�ष्टीं दिकंवांा संगं�ी अपूदिमुंश्रकांपूैकी कोणूताे�ी एक दिकंवांा अनंेक अपूदिमुंश्रके दिमुंदिश्रता केल्याामुंंळे दिताच्याा
आकर्षा�कताेता दिनंश्चि�चाताचा वांाढू �ोता.े उक्ता अपूदिमुंश्रकापूं ैकी एक दिकंवांा अनंके स्वांादि�ष्टीं, सगं ं�ी अपूदिमुंश्रक ेघाताल्याामुंळं ेदिकंवांा दिमुंदिश्रता कल्े याामुंळं े
दिकंवांा त्याांच्याा प्रत्याक्षा घडणूीमुंध्याे सं�ारणूा केल्याामुंंळे दिकंवांा संपूारीबरोबर तांबा�ूचाे दिमुंश्रणू केल्याामुंंळे याा अन्नं पू�ार्थीा�ता ब�र्ला घडूनं याेतााता
आदिणू याामुंळं े� ेपू�ार्थी� मुंोठ्याा प्रमुंाणूावांर मुंर्लां ानंं ा तासेचा जुनंताेर्लाा मुंोठ्याा प्रमुंाणूाता आकदिर्षाता� करीता आ�ेता. याा पू�ार्थीाचा� ा वांापूर मुंोठ्याा प्रमुंाणूाता
वांाढूता असूनं त्याांचाे र्व्हेयासनं र्लाागता असल्याामुंंळे त्यााचाा �ाणूाऱ्याांच्याा आरोग्याावांर दिवांपूरीता पूरिरणूामुं �ोता आ�े आदिणू तासेचा भाावांी दिपूढ्यांांच्याा
जुनंंकीया रचानंेवांर �े�ीर्ला प्रदिताकूर्ला पूरिरणूामुं �ोता आ�े. उक्ता अपूदिमुंश्रकांपूैकी का�ी अपूदिमुंश्रके �ी आरोग्याास अत्यांता घाताक असल्याामुंंळे,
त्याांच्याावांर अन्नं संरक्षाा वां मुंानंक े(सं�र्षां क, दिवांर्षा वां अवांशेर्षा) दिनंयामुंनं, २०११, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंक े(अन्नं पू�ार्थीाचा� ा �जुा �वां अन्नं दिमुंश्रक
पू�ार्थी�) दिनंयामुंनं २०११, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंक े(दिवांक्रीवांर प्रदिताबं� वां दिनंब�� ) दिनंयामुंनं, २०११ याा अन्वांया ेप्रदिताबं� घार्लाण्यााता आर्लाेर्लाा आ�.े
(७) ज्यााअर्थीी, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके ( दिवांक्रीवांरीर्ला मुंनंाई आदिणू प्रदिताबं� ) दिनंयामुंनं, २०११ चाे दिनंयामुंनं क्रमुंांक २.३.४ अन्वांयाे
“शरीरास अपूायाकारक असा ‘कुठर्लाा�ी घटींक�’ अन्नं पू�ार्थीा�ता असू नंयाे, दिवांशेर्षाता: तांबा�ू आदिणू दिनंकोदिटींनं �े घटींक पू�ार्थी� कुठल्याा�ी अन्नं
पू�ार्थीा�ता वांापूरण्याास प्रदिताबं� आ�े.”
(८) अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके अदि�दिनंयामुं, २००६ यााच्याा कर्लामुं ३०(२)(अ) अन्वांयाे काढूर्लाेर्लाी अदि�सूचानंा क्रमुंांक असंमुंाअ/
अदि�सूचानंा /५८१ /२०२४ /७ दि�नंांक १२ जुंर्लाै, २०२४ द्वाारे, अन्नं संरक्षाा आयांक्ता,अन्नं वां और्षा� प्रशासनं, मुं�ाराष्ि् राज्या, याांनंी
जुी एकतार स्वांादि�ष्टीं, संगंदि�ता दिकंवांा कोणूत्याा�ी उक्ता अपूदिमुंश्रकांसोबता दिमुंसळवांर्लाी जुाताे आदिणू अन्या नंावांानंे चाार्लाणूारी दिकंवांा गंटीं�ा,
पूानंमुंसार्लाा, स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता तांबा�ू, स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता संपूारी, अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ू, �रा�, मुंावांा याा स्वांरुपूाता
दिकंवांा अन्या कोणूत्याा�ी नंावांानंे संबो�र्लाी जुाणूारी दिकंवांा कसे, ग्राा�कार्लाा दिमुंश्रणू करण्याास स�जुरिरत्याा संर्लाभा �ोईर्ला अशा रिरताीनंे दिवांकर्लाेर्लाी
दिकंवांा दिवांतारिरता केर्लाेर्लाी स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता तांबा�ू आदिणू अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूा�ीता चाघळण्यााचाी तांबा�ू आदिणू स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता संपूारी,
गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा, �रा�, मुंावांा वां तात्समुं पू�ार्थी� एक उत्पूा�नं म्�णूूनं दिकंवांा दिनंराळे उत्पूा�नं म्�णूूनं आवांेश्चिष्टींता केर्लाेर्लाी दिकंवांा �ंर्लाे
असर्लाेल्याा आदिणू /दिकंवांा दिवांकर्लाेर्लाी दिकंवांा कसे, याांचाी दिनंदिमुं�ताी, साठवांणू, दिवांतारणू, वांा�ताूक वां दिवांक्री याांस जुनंताेच्याा आरोग्यााच्याा दि�ताासाठी
दि�नंांक २० जुंर्लाै, २०२४ पूासूनं एक वांर्षाा�च्याा कार्लाावां�ीसाठी प्रदिताबं� घातार्लाा �ोताा.
(९) ज्यााअर्थीी स�र बं�ीमुंध्याे स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता तांबा�ू जुनंताेस स�जुरिरत्याा उपूर्लाब्� �ोणूे �ंरापूास्ता झाार्लाे आ�े, याामुंंळे चाघळण्यााचाी
तांबा�ू �ाण्यााकडे कर्ला वांाढूर्लाा असूनं र्व्हेयाावांसादियाक �ृष्ट्याा अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ूसंद्धाा आकर्षा�क पूॅदिकंगमुंध्याे
उपूर्लाब्� झाार्लाी आ�े. ब�ंताांशी वांेळी �ी अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ू स्वांतांत्रारिरत्याा दिकंवांा संपूारीबरोबर �ाल्र्लाी जुाताे.
�ाण्याास उद्यांक्ता �ोईर्ला अशा उत्पूादि�ता चाघळण्यााच्याा तांबा�ूच्याा मुंो�क वां आकर्षा�क जुादि�राताी करण्यााता याेता आ�ेता. त्यााअर्थीी, गंटीं�ा,
पूानंमुंसार्लाा, स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता तांबा�ू, संगंदि�ता /संवांादिसक संपूारीस� अशा अपूदिमुंदिश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ूवांर प्रदिताबं�
घार्लाणूे आवां�याक आ�े.
(१०) ज्यााअर्थीी, दिवांदिवां� वांज्ञाै ादिनंक अ�वांार्लाांच्याा वां मुंताांच्याा सवांस� ा�ारणू तापूासणूी अंताी अस ेदिनं�शनं� ास आर्ला ेकी गटींं �ा, पूानंमुंसार्लाा,
उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ू, संगंदि�ता /संवांादिसक संपूारी, �रा� तासेचा एकतार तांबा�ू दिकंवांा संपूारीदिमुंदिश्रता कोणूत्याा�ी नंावांानंे संबो�र्लाी
जुाणूारी तात्समुं उत्पूा�नं े�ी ग्राा�कांच्याा आरोग्याास अत्यांता अपूायाकारक आ�ेता आदिणू त्याांच्याा प्रदिताकूर्ला पूरिरणूामुंामुंळं ेभाावांी दिपूढ्यांांच्याा जुनंकं ीया
रचानंेमुंध्याे �े�ीर्ला फौेरब�र्ला �ोऊ शकतााता ;महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 3
(११) ज्यााअर्थीी, ज्याा अन्नं पू�ार्थीामुं� ध्या ेताबं ा� ूआदिणू / दिकवांं ा सपूं ारी � ेमुंख्ं या घटींकद्रेर्व्हेया ेआ�ताे , मुंग त्याामुंं ध्या ेउक्ता अपूदिमुंश्रक ेअसोता
वांा नंसोता, आदिणू मुंग ता ेगटींं �ा, पूानंमुंसार्लाा, सगं ंदि�ता/सवांं ादिसक तांबा�,ू चाघळण्यााचाी तांबा�,ू सगं ंदि�ता/सवांं ादिसक सपूं ारी, �रा,� जु�ा,� �ैनंी
इत्याा�ी अर्थीवांा अन्या कोणूत्याा�ी नंावांानं ेओळ�र्ला ेजुाता असोता वांा नंसोता अस ेअन्नं पू�ार्थी� मुंानंवांी आरोग्याावांर अत्यांता अपूायाकारक पूरिरणूामुं
करतााता आदिणू पूरिरणूामुंी त्यााचाा समुंाजुाच्याा स्वांास्थ्याावांर �े�ीर्ला पूरिरणूामुं �ोताो, �े र्व्हेयाापूक वांैज्ञाादिनंक पूंरार्व्हेयाावांरूनं आढूळूनं आर्लाे आ�े.
(१२) ज्यााअर्थीी, गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा, चाघळण्यााचाी तांबा�ू याांच्याा रूपूाता अनंेक�ा आढूळूनं आर्लाेल्याा तांबा�ू, संपूारी आदिणू उक्ता
अपूदिमुंश्रकापूं ैकी अनंके अपूदिमुंश्रक ेयाांच्याा घाताक पूरिरणूामुंामुंळं ेॲक्याटींं �ायापूर मुंग्ॅ नंेदिशयाा, हृ�यारोग, ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस, मुं�ं ाचाा
कककरोग, ल्यांक्याोप्र्लाादिकयाा, अन्नं नंदिर्लाकेचाा कककरोग, पूोटींाचाा कककरोग, मुंेटींाबॉदिर्लाक अबनंॉरमुंॅदिर्लाटींी, प्रजुनंनं स्वांास्थ्या वां आरोग्या, जुठर,
आताडे वां �वांसनं याासंबं�ीचाे आजुार �ोतााता आदिणू ज्यााअर्थीी, पूंढूीर्ला शास्त्राीया अ�वांार्ला, र्लाे� वां मुंताे याामुं�ूनं अशा अन्नं पू�ार्थीा�चाे अत्यांता
घाताक पूरिरणूामुं दि�सूनं याेतााता,—
(I) टींाटींा स्मुंृताी रुग्णूार्लाया याेर्थीे केर्लाेल्याा संशो�नंाता असे आढूळूनं आर्लाे की - “ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस �ोण्याास
सवांा�ता मुं�त्त्वांाच्याा कारक घटींकांपूैकी संपूारीचाा वांापूर �ा एक कारक घटींक मुंानंर्लाा जुाताो.” ( पूरीक्षाणूात्मुंक र्लाे� - जुे. ओरर्ला पूॅर्थीोर्ला
मुंेड १९९५);
(II) टींाटींा मुंूर्लाभाूता संशो�नं संस्र्थीा याेर्थीे केर्लाेल्याा संशो�नंाता असे आढूळूनं आर्लाे की - “सेवांनंाचाा आदिणू मुंं�ाचाा कककरोग
वां कककरोगपूूवां� र्लाक्षाणूे याा �ोन्�ंचाा काया�कारणू संबं� मुंान्या करण्यााता आर्लाा आ�े.” (भाारतााताीर्ला तांबा�ूच्याा सवांयाी, ऑक्सफौडड
यांदिनंर्व्हे�दिस�टींी प्रेस, मुंंंबई १९९२) ;
(III) डॉ. जुेम्स ई �ॅमुंनंर वां इतार याांनंी केर्लाेल्याा अभ्याासाता असे आढूळूनं आर्लाे आ�े की, “कककरोग पूूवां� र्लाक्षाणूांमुं�ूनं पूंढूे
कारदिसनंोमुंा �ोताो.” (ऑक्सफौडड यांदिनंर्व्हे�दिस�टींी प्रेस, मुंंंबई १९९२);
(IV) शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया (नंागपूरू , २०१२) यााचां ेअ�वांार्लााता अस ेआढूळूनं आर्ला ेआ� ेकी - गटींं �ा वां पूानंमुंसार्लाा
इत्याा�ंच्याा वांापूरामुंंळे ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस �ोताो. ( सनं २०१३) ;
(V) शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया, मुंंंबई याांच्यााकडूनं प्राप्ता झाार्लाेल्याा मुंादि�ताीवांरूनं असे दि�सूनं आर्लाे आ�े की, “गंटीं�ा
चाघळल्याामुंंळे ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस �ोताो आदिणू अशा रुग्णूांच्याा संख्याेता र्लाक्षाणूीया वांाढू �ोता आ�े.” (वांर्षा� २०१२);
(VI) ग्र्लाोबर्ला अडल्टीं टींोबॅको सर्व्हे�े ऑफौ इंदिडयाा याांनंी २००९-१० मुंध्याे केर्लाेल्याा सवांेक्षाणूाता असे दि�सूनं आर्लाे की, “३५
टींक्क ेप्रौढू र्व्हेयाक्ताी �याा, कोणूत्याा�ी एका प्रकारच्याा तांबा�चाू ा �ाण्याासाठी वांापूर करतााता. त्याापूं ैकी २१ टींक्क ेर्लाोक �म्रू दिवांरदि�ता तांबा�ू
�ाता असल्यााचाे आढूळूनं आर्लाे आ�े.”;
(VII) सर्लाामुं बॉम्बे फौाउंडेशनं याा अशासकीया संघटींनंेनंे २०१३ मुंध्याे केर्लाेल्याा सवांेक्षाणूाताीर्ला अ�वांार्लाावांरूनं असे दि�सूनं
आर्लाे आ�े की, --“गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा इत्याा�ंवांर बं�ी घाताल्याामुंंळे शाळेता जुाणूाऱ्याा मुंंर्लाांनंा त्यााचाा फौाया�ा झाार्लाा असूनं त्याामुंंळे
शाळेच्याा पूरिरसराता गंटीं�ा वां पूानंमुंसार्लाा दिमुंळता नंा�ी.” (वांर्षा� २०१३);
(VIII) रिरप्रोडश्चिक्टींवां टींॉश्चिक्सकॉर्लाॉजुी [३६ (२०१३) १२-१७] मुंध्याे प्रदिसद्धा झाार्लाेल्याा र्लाे�ाता -“नंंसताे तांबा�ू वां संपूारी,
एकदित्राता दिकंवांा वांेगवांेगळी दिकंवांा इतार घटींकांसमुंवांेता सेवांनं केल्याानंे प्रजुनंनंावांर दिवांर्षाारी पूरिरणूामुं �ोतााता.”;
(IX) सय्या�ा अख्तार, सामुंं�ादियाक दिचादिकत्सा वां र्व्हेयावां�ार दिवांज्ञाानं दिवांभााग, कुवांेता दिवांद्याापूीठ, कुवांेता ८ दिडसंबर, २०१२, याांचाे
ऑनंर्लााइनं प्रदिसद्धा झाार्लाेल्याा र्लाे�ाच्याा, पूंनंदिवां�र्लाोकनंानंंसार, --“संपूारी चाघळल्याामुंंळे आदिशयाा �ंडाताीर्ला र्लाोकांनंा घशाच्याा पूेशंचाा
कककरोग �ोण्यााचाे प्रमुंाणू जुास्ता आ�े.”;
(X) श्री. राजुे�वांर एनं. शरणू याांच्याा प्र्लाॉस वांनं [(ऑगस्टीं/२०१२/�ंड ७ क्रमुंांक ८/ई ४२७५९)] मुंध्याे प्रदिसद्धा झाार्लाेल्याा
र्लाे�ाता “संपूारीताूनं प्रार्थीदिमुंक घटींक मुंंख्याताः अल्कर्लाॉईड अरॅकोर्लाीनं �े कककरोगाता दिवांशेर्षाताः मुंं�ाच्याा कककरोगास कारणूीभाूता असूनं
ताे सवां�सा�ारणू उत्पूरिरवांता�नंजुन्या म्यांटींा जुेदिनंक सायाटींोटींॉश्चिक्सक आदिणू दिजुनंोटींॉक्सीनंकारक आ�ेता.”;
(XI) आयाएआरसी मुंोनंोग्रााफौ (�ंड ८५) नंंसार संपूारी �े ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस ओएसएमुंएफौ (OSMF)
मुंानंवांामुंध्याे कककरोग पूूवां� र्लाक्षाणूे याास कारणूीभाूता आ�े;
(XII) राष्िीया आरोग्या वां कुटींंंब कल्यााणू सस्ं र्थीच्े याा अ�वांार्लााता अभ्याास, पूनंं दिवांर्ला� ोकनंानंसं ार भाारतााता समुंं ार ेएक ताृताीयाांश पूक्षाे ा
अदि�क प्रौढू �े तांबा�ू कोणूत्याा नंा कोणूत्याा प्रकारे घेतााता आदिणू १६ कोटींी पूेक्षाा अदि�क र्लाोक �े �ूम्रदिवांरदि�ता तांबा�ूचाा वांापूर करतााता ;
भााग चाार-क-३८–१अ4 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
(XIII) उदिमुं�र्लाा नंायार वां इतार (म्यांटींाजुेनंेदिसस �ंड १९ क्रमुंांक ४ पूी.पूी. २५१-२६२, २००४) याांचाे अ�वांार्लाानंंसार
बीटींर्लाक्वांीडमुंंळे ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस ओएसएमुंएफौ (OSMF), तांडाचाा कककरोग �ोताो �े दिसद्धा झाार्लाे असूनं त्यााच्याा
अदितासेवांनंामुंंळे मुंृत्यां�राता र्लाक्षाणूीया वांाढू �ोताे;
(XIV) गंप्ताा वां र े(२००३) याानंं ी भाारतााता अनंके रोग दिनंयांत्राणू याावांर केर्लाल्े याा अभ्याासाता ओएसएमुंएफौ (OSMF) �ोण्यााचाे
मुंोठे �ोके संपूारी सेवांनं करणूाऱ्याांचाे प्रमुंाणू जुास्ता असूनं ७० टींक्के प्रकरणूाता ३५ पूेक्षाा कमुंी वांया असणूारे आ�ेता असे �श�दिवांर्लाे आ�े;
(XV) चाू २००१; संपूारी सेवांनंामुंंळे र्व्हेयासनं र्लाागताे;
(XVI) दिसनंोर वां इतार १९९०, अनंेकांनंी केर्लाेल्याा अभ्याासामुंध्याे असे आढूळूनं आर्लाे आ�े दिक, “मुंावांा चाघळण्यााच्याा वां
इतार चाघळण्यााच्याा सवांयांपूैकी मुंावांा चाघळणूांऱ्याामुंध्याे ओएसएमुंएफौचाा �ोका वां जुो�ीमुं जुास्ता आ�े. याामुंंळे मुंावांा चाघळण्यााच्याा
सवांयाीच्याा कार्लाावां�ीता�ी वांाढू झाार्लाी आ�े.”;
(XVII) श�ा वां शमुंा�, १९९८, संपूारी दिकंवांा पूानंमुंसार्लाा चाे सेवांनं / चाघळणूे यााचाा प्रत्याक्षापूणूे ओएसएमुंएफौ (OSMF)
शी संबं� आ�े ;
(XVIII) बाबू वां इतार; १९९६, यांवांकांमुंध्याे कककरोगाच्याा र्लाक्षाणूाता वांाढू झाार्लाेर्लाी आ�े;
(XIX) जुंग वां इतार २००१, पूानं मुंसाल्यााताीर्ला मुं�त्त्वांाचाा घटींक असर्लाेल्याा संपूारीमुंंळे म्यांटींेजुदिनंक क्र्लाास्टींोजुेदिनंक वां
कासेनंोजुेदिनंक श्चिस्र्थीताी मुंोठयाा प्रमुंाणूाता उ�भावांताे;
(XX) �वांे वां इतार १९९२, अरेकोदिर्लानं �े सवांा�ता मुं�त्त्वांाचाे असूनं ताे संपूारीमुंध्याे आढूळूनं याेताे. जुे अल्कर्लाॉईड असूनं ताे
संक्याा वांजुनंाच्याा १ टींक्के एवांढूे आ�े आदिणू ताे जुेनंोटींॉश्चिक्सक असल्यााचाे �श�दिवांर्लाे आ�े;
(XXI) शीरमुंानंे वां इतार १९८३, १९८४ याांनंा असे आढूळूनं आर्लाे दिक, संपूारीचाा अकक �ा सार्लामुंोनंेर्लाा िायाफौीम्यांरिरयामुं
स्िेन्ससाठी म्यांटींेजुदिनंक असूनं ताो एक्सोदिजुदिनंअस मुंेटींाबॉदिर्लाक ॲक्टींीर्व्हे�ेशनं दिसस्टींीमुंनंंसार त्यााचाा अभाावां असो वांा नंसो;
(XXII) रोसीनं वां इतार २००२, संपूारीचाा पूाण्याासमुंवांेताचाा अकक की ज्यााचाा पूीएचाचाा भाार १० पूेक्षाा अदि�क आ�े, त्याामुंंळे
मुंायाटींॉदिटींक गंणूसूत्रााता ब�र्ला घडतााता;
(XXIII) आयाएआरसी, २००४ याांनंी संपूारी चाघळल्याामुंंळे मुंानंवांार्लाा कककरोग �ोताो असे अर्लाीकडेचा वांगीकृता केर्लाेर्लाे
आ�े. (आयाएआरसी २००४ );
(XXIV) पूोर्लाासा वां इतार, १९९३ - पूानंमुंसाल्यााच्याा वांेगवांेगळ्याा प्रकाराताीर्ला पूाण्यााच्याा अका�मुंंळे एस. टींायादिफौम्यांरिरयामुं
प्रकाराता म्यांटींेजुदिनंक आ�ेता;
(XXV) नंायार वां इतार १९९१ - तांबा�ूस� दिकंवांा तांबा�ूदिवांरदि�ता पूानं मुंसार्लाा सेवांनं करणूाऱ्याा र्व्हेयाक्तांच्याा मुंं�ाता
एक्सफौोर्लाीएटींेड पूेशंमुं�ीर्ला गंणूसूत्राांचाे दिवांभााजुनं �ोताे. पूानंमुंसार्लाा सेवांनं करणूाऱ्याा र्व्हेयाक्तांच्याा मुंं�ाता दिप्रकॅन्सरस स्टींेन्समुंंळे
मुंायाक्रोन्यांक्र्लाीयासचाी दिनंदिमुं�ताी झााल्यााचाे आढूळूनं आर्लाे आ�े;
(XXVI) �वां ेवां इतार १९९१ - पूानंमुंसार्लाा वां गटींं �ा सेवांनं करणूाऱ्याा र्व्हेयाक्तांच्याा बकर्ला म्याकं ोझाा पूेशी एक्सफौोदिर्लाएटींडे �ोतााता;
(XXVII) �ेसाई वां इतार १९९६ - दिनंयांदित्राता गटींाच्याा तार्लां नंेता सवांया असल्याामुंळं ेबादि�ता �ोणूाऱ्याा गटींाता दिवांशेर्षा वांाढू दि�सूनं याेता;े
(XXVIII) कायार्ला वां इतार १९९३ - पूानंमुंसार्लाा दिकंवांा गटींं �ा इत्याा�ी चाघळण्यााच्याा प्रकारानंसं ार सक्ष्ू मुं न्याूश्चिक्र्लाएटींडे पूशे न्टींचाी
संख्याा मुंं�ाताीर्ला म्यांकोझार्ला पूेशी एक्सफौोदिर्लाएटींेड झााल्यााचाे प्रमुंाणू अदि�क ठळकपूणूे वांाढूताे;
(XXIX) नंे�मुंी तांबा� ूसेवांनं करणूाऱ्याा र्व्हेयाक्तांच्याा असमुंगदिंणूता डीएनंए त्याांच्याा नंंतारच्याा दिवांकासाता दिकंवांा मुं�ं ाताूनं स्क्वांामुंस
पूेशंच्याा कादिस�नंोमुंस वां स�याोगी पूेशंमुंध्याे अदिता�ोका असल्यााचाे संकेता आढूळूनं आर्लाे आ�ेता. (संडबो आदिणू रेर्थी २००३, संडबो
आदिणू इतार २००४) ;
(XXX) गंटीं�ा वां इतार तांबा�ू उत्पूा�नंामुंंळे कककरोगाच्याा �ोक्याासं�भाा�ता झाार्लाेल्याा अभ्याासाता असे आढूळूनं आर्लाे आ�े
की, गंटीं�ा, संपूारी, चाघळण्यााचाी तांबा�ू इत्याा�ीमुंंळे कककरोग �ोताोचा यााचाा पूंरावांा सापूडर्लाा आ�े. (ॲनं ॲनंोटींेटींेड दिबब्र्लाीओग्रााफौी
ऑफौ सायान्टींीदिफौक्स स्टींडीजु ऑनं टींोबॅको टींॉदिपूक इनं साऊर्थी एदिशयाा रिरजुनं कन्िीजु २००३-२०१४ पूानं नंबं र १७१-१७२, मुं�ापूात्राा
एस. वां इतार);महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 5
(XXXI) �ंम्रदिवांर�ीता तांबा� ूसेवांनंावांर दिनंयांत्राणू ठेवांर्ला ेतारी त्यााचा ेसेवांनं कमुंी झााल्यााचा ेदि�सूनं याेता नंा�ी. म्�णूूनं त्याावांर दिनंयांत्राणू
ठेवांणूे आवां�याक आ�े. (एदिशयानं पूॅदिसदिफौक जुरनंर्ला ऑफौ कॅन्सर दिप्रर्व्हे�ेन्शनं अंक १६,-२०१५ पूानं क्रमुंांक ६५६१ ताे ६५६७,
श्री. दि�रंद्रे एनं. दिसन्�ा वां इतार);
(XXXII) �ंम्रदिवांर�ीता तांबा�ू उत्पूा�नंामुंंळे मुंानंवांास मुंं�ाचाा, इसोफौॅगसचाा वां पूॅन्क्रीयााजुचाा कककरोग �ोताो यााचाा भाक्कमुं
पूंरावांा सापूडर्लाा आ�े. इंटींरनंॅशनंर्ला एजुन्सी फौॉर रिरसचा� ऑनं कॅन्सर याांनंी केल्यााचाे श्री. दि�रंद्रे एनं. शा� वां इतार याांच्याा इन्टींरनंॅशनंर्ला
जुरनंर्ला ऑफौ कॅन्सर २०१५ मुंध्याे मुंांडर्लाे आ�े.
(XXXIII) नंॅशनंर्ला फौॅदिमुंर्लाी �ेल्र्थी सर्व्हे�े-४ (२०१५-१६) याांचाे �ंय्यामुं दिवां�र्लाेर्षाणू अ�वांार्लाामुंध्याे ८.३% गभा�वांताी मुंदि�र्लाांनंी
कोणूत्याा�ी स्वांरूपूाताीर्ला तांबा�ूचाे सेवांनं केर्लाे असल्यााचाे आढूळूनं आर्लाे आ�े. सनं २०१४-१५ याा वांर्षाा�ता राष्िीया कुटींंंब आरोग्या
सवांेक्षाणू ४ (NFHS-४ ) याांचाेकडूनं १५-४९ वांर्षाे वांयाोगटींाताीर्ला ३२,४२८ “सद्याश्चिस्र्थीताीता गभा�वांताी" मुंदि�र्लााबाबता सवांेक्षाणू अ�वांार्ला
प्राप्ता झाार्लाा असूनं गभा�वांताी मुंदि�र्लाा याांचाेमुंध्याे उच्चा रक्ता�ाबाचाे प्रमुंाणू - तांबा�ू सेवांनं करणूाऱ्याां गभा�वांताी मुंदि�र्लाा (७.५%)याांचाेमुंध्याे
तांबा�ू सेवांनं नं करणूाऱ्याां गभा�वांताी मुंदि�र्लाा (६.१%) याांचाे पूेक्षाा र्लाक्षाणूीयारीत्याा जुास्ता आ�े.
(१३) संचाार्लाक आचााया� तांर्लासी रिरजुनंर्ला कॅन्सर दििटींमुंंटीं अँड रिरसचा� इश्चिन्स्टींट्याूटीं, दिबकानंेर-राजुस्र्थीानं (दि�नंांक २ नंोर्व्हे�ंबर २०११
चाे पूत्रा); संचाार्लाक, आरएसटींी रिरजुनंर्ला कॅन्सर �ॉश्चिस्पूटींर्ला, नंागपूंर (दि�नंांक ३ जुानंेवांारी २०११ चाे पूत्रा); आदिणू संचाार्लाक, इंदि�रा गां�ी
इश्चिन्स्टींट्याूटीं ऑफौ मुंेदिडकर्ला सायान्सेस, पूटींनंा (दि�. - दिनंरंक); रिरजुनंर्ला कॅन्सर संटींर (दि�. ७ जुानंेवांारी, २०११); संचाार्लाक, � गंजुराता
कॅन्सर अँड रिरसचा� इन्स्टींीटींयांटीं, अ�मुं�ाबा� वां इतार ०९ संस्र्थीांनंी अशा प्रकारचाे अन्नं सेवांनं केल्याामुंंळे �ोणूाऱ्याा वांाईटीं पूरिरणूामुंापूासूनं
भाारतााच्याा जुनंताेर्लाा वांाचादिवांण्याासाठी अशा प्रकारच्याा अन्नंपू�ार्थीा�वांर पूूणू�पूणूे बं�ी घार्लाण्याासाठी दिवांनंंताी करणूारे पूत्रा मुंानंनंीया पूंताप्र�ानं याांनंा
दिर्ला�ीर्लाे आ�े.
(१४) भाारता सरकार आरोग्या वां कुटींंंब कल्यााणू मुंंत्राार्लाया, नंवांी दि�ल्र्लाी याांच्याा दिवांशेर्षा सदिचावांांनंी दि�नंांक २७ ऑगस्टीं, २०१२ च्याा
पूत्राान्वांयाे जुनंदि�ताार्थी�, अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके अदि�दिनंयामुं, २००६ वां त्याा�ार्लाीर्ला तायाार केर्लाेल्याा दिनंयामुंनंाच्याा तारतां�ंचाी अंमुंर्लाबजुावांणूी
करण्याासाठी तांबा�ू वां दिनंकोटींीनंयांक्ता अन्नं पू�ार्थीा�वांर बं�ी घार्लाण्यााच्याा सं�भाा�ता वांेगवांेगळ्याा राज्याांच्याा मुंंख्या सदिचावांांनंा दिवांनंंताी केर्लाी आ�े.
(१५) ज्यााअर्थीी, अन्नं वां और्षा� प्रशासनं, मुं�ाराष्ि राज्या कायाा�र्लायाामुंाफौकता, ११७३ नंमुंंन्याांपूैकी गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा इत्याा�ंच्याा
११५३ नंमुंंन्यााचां ी चााचाणूी केर्लाी असताा अन्नं संरक्षाा वां मुंानंक े(अन्नं पू�ार्थी� मुंानंक ेवां अन्नं अपूदिमुंश्रक)े दिनंयामुंनं, २०११ अन्वांया ेप्रदिताबंदि�ता
केर्लाेल्याा मुंॅग्नंेदिशयामुं काबोनंेटींचाे घटींक आढूळूनं आर्लाेर्लाे �ोताे. सनं २००३ ताे २०११ याा कार्लाावां�ीता गंटीं�ा वां पूानंमुंसार्लाा याांचाे नंमुंंनंे
गोळा करण्यााता आर्लाे. त्याांचाे दिवां�र्लाेर्षाणू अ�वांार्लााच्याा आ�ारे न्याायाार्लायााता ७१७ �टींर्लाे �ा�र्ला केर्लाे �ोताे आदिणू गंटीं�ा वां पूानंमुंसाल्यााचाा
जुप्ता केर्लाेर्लाा साठा नंष्टीं करण्यााता आर्लाा .
ज्यााअर्थीी, आरोग्या वां कुटींंंब कल्यााणू मुंंत्राार्लाया, नंवांी दि�ल्र्लाी याांचाी अदि�सूचानंा दि�. ०५ सप्टींंबर २०१६ अन्वांयाे अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके
(अन्नं पू�ार्थी� मुंानंके वां अपूदिमुंश्रके) दिनंयामुंनं २०११ चाे दिनंयामुंनं ३.१ मुंध्याे अन्नंपू�ार्थीा�ता वांापूर करताा याेणूारी अपूदिमुंश्रके नंमुंू� केर्लाेर्लाी
आ�ेता. त्यााताीर्ला दिनंयामुंनं ३.१.१ (३) नंंसार ज्याा अन्नं पू�ार्थीा�च्याा गटींांमुंध्याे दिकंवांा एका अन्नं पू�ार्थीा�मुंध्याे अपूदिमुंश्रके प्रदिताबंदि�ता केर्लाेर्लाी
आ�ेता तार्थीा त्याावांर दिनंब�� घातार्लाेर्लाा आ�े असे अन्नं पू�ार्थी� वां त्याामुंध्याे काया�याानंंसार दिमुंश्रीता करावांयााच्याा अपूदिमुंश्रकांचाे प्रमुंाणू दिनंश्चि�चाता
करण्यााता आर्लाे आ�े.
(१६) ज्यााअर्थीी, दि�नंांक १९ जुंर्लाै, २०१२ च्याा अदि�सूचानंेनंंतार मुं�ाराष्िाता इतार गोष्टींंबरोबर गंटीं�ा वां पूानंमुंसाल्याांचाा मुंोठा साठा
(मुं�ाराष्िाबा�ेरीर्ला दिठकाणूा�ूनं पूरिरवां�नंासाठी असल्यााचाे भाासवांूनं) िक, वांा�नंे वां इतार पूरिरवां�नं संदिवां�ा अंताग�ता साठवांूनं ठेवांण्यााता
आल्यााचाे आढूळूनं आर्लाे, यााचाा मुंोठा साठा मुं�ाराष्िाताीर्ला स्र्थीादिनंक बाजुारपूेठेमुंध्याे छेंप्याा मुंागा�नंे दिवांतारिरता करण्यााता आल्यााचाे�ी आढूळूनं
आर्लाे. अशाप्रकारे चाोरी/छेंप्याा पूध्�ताीनंे दिवांक्री �ोता असर्लाेर्लाा प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�चाा साठा पूकडूनं राज्यााता सनं २०१२ ताे २०२५ याा
कार्लाावां�ीता एकूणू ४४९ कोटींी २७ र्लाा� रुपूयाांचाा प्रदिताबंदि�ता अन्नंपू�ार्थीाचा� ा साठा जुप्ता करण्यााता आर्लाा आ�.े ९४५४ प्रर्थीमुं �बरी अ�वांार्ला
नंं�दिवांण्यााता आर्लाेर्लाे असूनं,१०२४१ प्रकरणूांमुंध्याे मुंा. न्याायाार्लायााता �टींर्लाे �ा�र्ला करण्यााता आर्लाे आ�ेता.
(१७) ज्यााअर्थीी, गेल्याा का�ी वांर्षाा�ता असे दिनं�श�नंास आर्लाे आ�े की, मुं�ाराष्ि राज्यााता सनं २०१२ पूासूनं प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�चाे
उत्पूा�नं, त्यााचाी दिवांक्री वां वांा�ताूक �ी चाोरट्याा वां अवांै� पूद्धाताीनंे �ोता असूनं र्ला�ानं �ंकानंे, गो�ामुं, दिवांतारक, पूंरवांठा�ार, घाऊक दिवांक्रेताे,
दिकरकोळ दिवांक्रेताे इ. दिठकाणूी बाजुाराता प्रदिताबंदि�ता अन्नंपू�ार्थीा�चाी दिकरकोळ दिवांक्री �ोता आ�े आदिणू मुंोठयाा प्रमुंाणूाता वांा�तांकीर्व्हे�ारे स�रचाी
दिवांक्री �ोता असल्यााचाे मुं�ाराष्िाता प्रशासनंानंे वां पूोदिर्लासांनंी घेतार्लाेल्याा कारवांाईताूनं वांारंवांार आढूळूनं याेताे. प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�चाी वांा�ताूक6 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
करणूाऱ्याा वांा�नंावांं र अन्नं वां और्षा� प्रशासनंानं ेसनं २०१२ पूासूनं दिनंयादिमुंता कारवांायाा घेताल्याा आ�ेता. तारी �े�ीर्ला दि�वांसदिं�वांस त्याामुंध्या ेवांाढू
�ोता आ�े आदिणू म्�णूूनंचा अशा र्लाोकांनंा रो�ण्याासाठी संपूंणू� मुं�ाराष्िाता कठोर कारवांाई करणूे आवां�याक �ोताे. म्�णूूनंचा अन्नं वां और्षा�
प्रशासनंानंे शासनंाचाी पूंवां� मुंान्याताा घेवांूनं पूरिरवां�नं दिवांभाागाच्याा मुं�ताीनंे प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�चाी वांा�तांक करणूाऱ्याा वांा�नंांचाा वांा�ताूकीचाा
पूरवांानंा तासेचा वांा�नं चाार्लाकाचाा पूरवांानंा रद्द करणूेबाबताचाे पूरिरपूत्राक काढूर्लाे आ�े.
ज्यााअर्थीी, अन्नं वां और्षा� प्रशासनंानं े३१ मुंाचा� २०२५ पूयाता� प्रदिताबंदि�ता अन्नंपू�ार्थीा�चाी वांा�ताकू करणूाऱ्याा २०८२ वांा�नंावांं र कायाद्याानंसं ार
कारवांाई घेतार्लाेर्लाी आ�े त्यााअर्थीी, इतार राज्याांमुंध्याे वांा�ताूक करिरता असल्यााच्याा नंावांा�ार्लाी प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�चाी वांा�ताूक करूनं छेंप्याा
पूद्धाताीनं ेप्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीाचा� ा र्व्हेयावांसाया �ोता असल्यााचा ेआढूळूनं याेता.े प्रदिताबंदि�ता अन्नंपू�ार्थी �साठवांणूकू ीच्याा जुागा सताता ब�र्लाण्याासाठी
तासेचा वांा�ताूकीद्वाारे र्व्हेयावांसाया करणूे सोपूे असल्याानंे वां प्रत्याक्षा र्व्हेयावांसाया करणूारा मुंार्लाक �ा स�जुास�जुी शो�ूनं काढूणूे अवांघड असल्याानंे
प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�चाा र्व्हेयावांसाया वांा�ताूकीमुं�ूनं जुास्ता प्रमुंाणूाता �ोता असल्यााचाे आढूळूनं याेता आ�े. त्याामुंंळे अशा प्रवांृत्तंनंा प्रदिताबं�
घार्लाणूे वां त्याांच्याावांर कायाद्याानंे कारवांाई घेणूे अत्यांता आवां�याक आ�े.
ज्यााअर्थीी, रिरटीं याादिचाका क्र. ९८६५/२०१२ दिवांष्णूू पूाऊचा पूॅकेदिजुंग प्रा. दिर्ला. दिवांरुद्धा मुं�ाराष्ि शासनं वां रिरटीं याादिचाका क्र. २२६६/२०१२
एस. जुे. जुे. एक्सपूोटींड दिवांरुद्धा अन्नं संरक्षाा आयांक्ता वां इतार मुंध्याे मुंा. मुंंंबई उच्चा न्याायाार्लायाानंे प्रदिताबंदि�ता अन्नं पू�ार्थीा�च्याा वांा�तांकीस प्रदिताबं�
केर्लाा आ�े.
(१८) ज्यााअर्थीी, कंद्रे सरकारनंे अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके (दिवांक्रीवांरीर्ला मुंनंाई आदिणू प्रदिताबं�) दिनंयामुंनं, २०११ चाे दिनंयामुंनं २.३.४
अन्वांयाे तांबा�ू वां दिनंकोटींीनं असर्लाेर्लाे अन्नं पू�ार्थीा�वांर प्रदिताबं� घातार्लाेर्लाा आ�े.
(१९) ज्यााअर्थीी, शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया आदिणू रुग्णूार्लाया, नंागपूूर याांनंी त्याांचाे दि�. २८/०६/२०१६ चाे पूत्राान्वांयाे “ओरर्ला
सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस” �ा एक मुंं�पूूवां� कककरोग आ�े वां त्याामुंध्याे �ोणूारे कककरोगाचाे भायाावां� प्रमुंाणू वांाढूता चाार्लार्लाे आ�े. शासकीया �ंता
मुं�ादिवांद्याार्लाया आदिणू रुग्णूार्लाया, नंागपूूर याेर्थीे १९९७ पूासूनं मुंं�पूूवां� कककरोग वां कककरोग दिनं�ानं कंद्रे असूनं ताेर्थीीर्ला नंं�ी वां संशो�नंावांरुनं
“ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस” नंावांाचाा मुंं�पूूवां� कककरोग �ोण्याासाठी पूानंमुंसार्लाा, �रा� वां गंटीं�ा �े मुंंख्या कारणू असल्यााचाे नंमुंं� आ�े.
(२०) ज्यााअर्थीी, शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया आदिणू रुग्णूार्लाया, नंागपूूर याांच्याा नंं�ी नंंसार सनं २०१५-१६ मुंध्याे मुंं� कककरोगाचाे
(ओरर्ला कॅन्सर) १५१ रुग्णू आढूळर्लाे, सरासरी ८० टींक्के रुग्णूांनंा मुंं�पूूवां� कककरोग वां २० टींक्के रुग्णूांनंा मुंं� कककरोगाचाे प्रमुंाणू
असल्यााचाे आढूळर्लाे आ�े.
तार २०१६ च्याा स�ा मुंदि�न्यााच्याा कार्लाावां�ीता तांबा�ू, �रा� वां गंटीं�ा याांचाे सेवांनंामुंंळे ८५९ रुग्णूांनंा मुंं�पूूवां� कककरोग वां मुंं�कककरोग
झााल्यााचाे आढूळर्लाे आ�े.
(२१) ज्यााअर्थीी राष्िसंता तांकडोजुी रिरजुनंर्ला कॅन्सर �ॉश्चिस्पूटींर्ला, नंागपूूर याांचाे अ�वांार्लाानंंसार २०२०-२०२२ याा ताीनं वांर्षाा�ता त्याांच्याा
संस्र्थीेता एकूणू ८३३५ कककरोग रुग्णूांवांर उपूचाार करण्यााता आर्लाे त्याापूैकी २६०२ (३१%) तांडाच्याा कककरोगाचाे रुग्णू �ोताे.
(२२) ज्यााअर्थीी, राज्यााता काया�रता “सर्लाामुं बॉम्ब ेफौाऊंडशे नं” याानंं ी त्यााचां ेदि�नंांक ०१/०७/२०१६ च्याा अ�वांार्लाानंसं ार अस ेकळदिवांर्लाे
आ�े की, “गेल्याा ताीनं वांर्षाा�पूासूनं शाळा पूरिरसराता गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा सार�े पू�ार्थी� दि�सूनं याेता नंा�ीता. गंटीं�ा वां पूानंमुंसार्लाा बं�ीचाा फौाया�ा
मुं�ाराष्िाताीर्ला मुंंर्लाांनंा-यांवांकांनंा र्व्हेयासनंांपूासूनं �ूर ठेवांण्याास �ोता आ�े, याा संस्र्थीेनंे जुवांळपूास १५,००० शाळांचाा सर्व्हे�े केर्लाा आ�े.
(२३) ज्यााअर्थीी, टींाटींा मुंेमुंोरीयार्ला �ॉस्पूीटींर्ला, मुंंबं ई यााचां के डीर्ला नंं�ीनंसं ार सनं २०१५ मुंध्या ेतांबा�ूजुन्या पू�ार्थीा�चा ेसेवांनंामुंळं े१६९१६
कककरोगाचाे रुग्णू आढूळूनं आर्लाे आ�ेता, स�रचाे प्रमुंाणू एकूणू कककरुग्णूांच्याा तांर्लानंेता (३०१०७ पूैकी १६९१६) ५६.१९ टींक्के एवांढूे आ�े.
(२४) ज्यााअर्थीी, कंद्रे शासनंाचाे आरोग्या आदिणू कुटींंंब कल्यााणू मुंंत्राार्लाया आदिणू �ेशाताीर्ला जुागदिताक आरोग्या संघटींनंेचाे कायाा�र्लाया
याांचाे स�ाय्याानंे पूश्चिब्र्लाक �ेल्र्थी फौाउंडेशनं ऑफौ इंदिडयाा याांनंी “तांबा�ू संबं�ी रोगांचाा आदिर्थी�क भाार” अ�वांार्ला तायाार केर्लाा असूनं त्याामुंध्याे
�ार्लाीर्ला गोष्टींी दि�सूनं याेतााता :-
(अ) तांबा�ू वांापूरामुंंळे ३५- ६९ याा वांयाोगटींाताीर्ला र्व्हेयाक्ताीकरिरताा २०११ याा वांर्षाा�ता एकूणू रुपूयाे एक र्लाा� चाार �जुार पूाचाशे
कोटींी (२२.४ दिबदिर्लायानं यां. एस. डॉर्लास�) इताका आदिर्थी�क भाार स�नं करावांा र्लाागता असे वां त्याापूैकी १६ टींक्के �ा प्रत्याक्षा आदिणू ८४
टींक्के �ा अप्रत्याक्षा भाार �ोताा.
(ब) तांबा�ूमुंंळे �ोऊ शकणूाऱ्याा हृ�या वां रक्तावांादि�न्याासंबं�ी रोगांमुंंळे ६० टींक्के रोगांवांरीर्ला आदिर्थी�क भाार �ा केवांळ चाारमहाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 7
राज्याांनंा (पूश्चि�चामुं बंगार्ला, मुं�ाराष्ि, आंध्र प्र�ेश आदिणू उत्तर प्र�ेश) स�नं करावांा र्लाागताो.
(क) सवां� प्रकारच्याा �ूम्र दिवांरदि�ता तांबा�ूचाे उत्पूा�नं वां दिवांक्री याावांर प्रदिताबं� घार्लाावांा अशी भाक्कमुं दिशफौारस उपूरोक्ता
अ�वांार्लााता केर्लाी आ�े.
(२५) ज्यााअर्थीी, सनं २०१४ मुंध्याे �ेशाताीर्ला १३ राज्यााता तांबा�ूजुन्या पू�ार्थीा�चाे सेवांनंामुंंळे �ोणूारा आदिर्थी�क बोजुाचाा अभ्याास कंद्रे
शासनंाच्याा आरोग्या वां कुटींंंब कल्यााणू मुंत्रां ार्लायाानं ेपूश्चिब्र्लाक �ल्े र्थी फौाउंडशे नं ऑफौ इंदिडयाा याा स्वांयांसेवांी सस्ं र्थीेमुंाफौताक आदिणू �ेशाताीर्ला जुागदिताक
आरोग्या संघटींनंेचाे कायाा�र्लायााचाे मुं�ताीनंे केर्लाा. याा अ�वांार्लाानंंसार :-
मुं�ाराष्ि राज्यााता,—
(i) तांबा�ूजुन्या पू�ार्थीा�शी दिनंगदिडता राज्यााचाा सनं २०११ चाा �चा� २२९० करोड रुपूयाे एवांढूा �ा ३५ ताे ६९ वांयााताीर्ला
र्व्हेयाक्ताीकरिरताा आ�.े त्याापूैकी ६२ टींक्क े�ा प्रत्याक्षा वांैद्याकीया सेवांेसाठी �चा� तार ३८ टींक्क ेअप्रत्याक्षा रोगग्रास्ता श्चिस्र्थीताीताीर्ला र्व्हेयाक्ताीसाठी �ोताा
(ii) दिवांदिशष्टीं आजुार जुसे कककरोग, क्षायारोग, �वांसनंाचाे दिवांकार, हृ�यादिवांकार याांचाेसाठी आदिर्थी�क �चाा�चाी रक्कमुं ७६९
करोड रुपूयाे एवांढूी आ�े. त्यााता हृ�यारोगासाठी आदिर्थी�क बोजुा ४४९ करोड रुपूयाे ताो केवांळ तांबा�ूजुन्या पू�ार्थीा�चाे सेवांनंामुंंळे आ�े.
तार क्षायारोगासाठी ९८ करोड रुपूयाे आदिणू �वांसनंाच्याा दिवांकारांसाठी १५४ करोड रुपूयाे आदिणू कककरोगासाठी ६८ करोड रुपूयाे एवांढूा
आदिर्थी�क बोजुा आ�े.
(iii) पूंरुर्षाांमुंध्याे रोगांसाठी आदिर्थी�क �चा� तांबा�ूमुंंळे जुास्ता आ�े. मुंात्रा कककरोग आदिणू क्षायारोग याा �ोनं र्व्हेयाा�ीमुंंळे श्चिस्त्रायाांमुंध्याे
�ूम्रदिवांरदि�ता तांबा�ू सेवांनंामुंंळे ७०.४ करोड रुपूयाे आदिर्थी�क बोजुा पूडताो.
(पूंरुर्षाांसाठी ताो ३५.६ करोड रुपूयाे आ�े.)
(२६) ज्यााअर्थीी, इंदिडयानं जुनंरर्ला ऑफौ कॅन्सर (जुंर्लाै-सप्टींंबर २०१४/र्व्हे�ॉल्यांमुं ५१/ इ�यां ३) मुंध्याे प्रदिसद्धा शास्त्राीया र्लाे�ा (�त्ता
एस. चातांवांे�ी वां इतार) नंंसार तांबा�ू चाघळल्याामुंंळे मुंं� वां ऑरोफौॅरिरन्क्स कककरोग याांचाे सख्या आ�े. तासेचा �ायापूोफौॅरिरन्क्स कककरोगासाठी
�ोताो �ा समुंजु पूणू आ�े.
(२७) ज्यााअर्थीी, सनं २०१४-१५ मुंध्याे “शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया, नंागपूूर” वां सचा� याांचाे समुंन्वांयाानंे गडदिचारोर्लाी दिजुल्ह्यााता
केर्लाेल्याा बचाता गटींाच्याा ६४९८ मुंदि�र्लाांच्याा मुंं�रोग तापूासणूीमुंध्याे ३२ टींक्के मुंदि�र्लाांच्याा तांडामुंध्याे कॅन्सरपूूवां� र्लाक्षाणूे आ�ेता असे दि�सूनं
आर्लाे. तासेचा शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया वां रुग्णूार्लाया, नंागपूूर याांनंी दि�नंांक १५ मुंे, २०१५ चाे अ�वांार्लाानंंसार �रा� वां गंटीं�ा सेवांनंामुंंळे
त्यााचाे �ंष्पूरिरणूामुं जुसे की मुंं�पूूवां� कककरोग, मुंं� कककरोग, ल्यांकोप्र्लाादिकयाा, इरिरथ्रोोप्र्लाादिकयाा इत्याा�ी रोग �ोण्यााचाी जुास्ता संभाावांनंा आ�े.
(२८) ज्यााअर्थीी, जुागदिताक आरोग्या संघटींनंेच्याा Review of Areca (Betel) nut and Tobacco Use in the Pacific,
A technical report नंंसार तांबा�ू आदिणू संपूारी सेवांनं टींाळण्याासाठी मुं�त्त्वांाचाा सं�ेश:
संपूारी चाघळल्याामुंंळे कककरोग �ोताो, संपूारी सोबता तांबा�ू सेवांनं केल्याामुंंळे कककरोग �ोण्यााचाा �ोका वांाढूताो. त्याामुंंळे तांबा�ू, संपूारी
सेवांनंावांर आळा बसदिवांण्याासाठी �ोरणूात्मुंक दिनंणू�यााचाी आवां�याकताा आ�े.
(२९) ज्यााअर्थीी,जुागदिताक आरोग्या संघटींनंेच्याा दि�नंांक १६ दिडसंबर, २०१४ च्याा सवांेक्षाणूानंंसार राज्याांनंी घातार्लाेल्याा प्रदिताबं�ामुंंळे
गंटींख्यााचाी उपूर्लाब्�ताा आदिणू सेवांनं कमुंी झााल्याामुंंळे भाारताीया यांवांकांच्याा आरोग्याावांर चाांगर्लाा पूरिरणूामुं झाार्लाा आ�े.
जुॉनं �ॉपूदिकन्स ब्र्लाूमुंबग� स्कूर्ला ऑफौ पूश्चिब्र्लाकच्याा स�कायाा�नंे जुागदिताक आरोग्या संघटींनंेच्याा “कंिी ऑदिफौस फौॉर इंदिडयाा” नंे केर्लाेल्याा
अभ्याासानंंसार, गंटींख्याावांर बं�ी घार्लाण्यााच्याा राज्या पूाताळीवांरीर्ला कायाद्याांचाे सकारात्मुंक पूरिरणूामुं �ोता आ�ेता, त्याामुंंळे गंटीं�ा उत्पूा�नंाचाे
प्रमुंाणू आदिणू गंटींख्यााच्याा वांापूरामुंध्याे घटीं झाार्लाी आ�े असे मुंता नंं�दिवांर्लाे आ�े.
जुागदिताक आरोग्या संघटींनंेनंे साता राज्याांमुंध्याे (आसामुं, दिब�ार, गंजुराता, कनंा�टींक, मुंध्या प्र�ेश, मुं�ाराष्ि वां उडीसा) आदिणू राष्िीया
राजु�ानंी क्षाेत्राामुंध्याे केर्लाेल्याा अभ्याासाताूनं असे दि�सूनं आर्लाे आ�े की, अभ्याास क्षाेत्राांमुंध्याे गंटीं�ाबं�ीचाे समुंर्थी�नं उच्चा (९२%) आ�े आदिणू
ताेर्थीे सवांा�नंंमुंताे ताे जुवांळजुवांळ (९९%) आ�े, गंटीं�ाबं�ी भाारताीया यांवांकांच्याा आरोग्याासाठी चाांगर्लाी आ�े.
वांरीर्ला अभ्याासामुं�ूनं �े उघड झाार्लाे आ�े की, गंटीं�ा उत्पूा�नं बं�ीमुंंळे त्यााच्याा वांापूरावांर प्रभाावां पूडर्लाा आ�े. प्री-पूॅकेजु केर्लाेल्याा
गंटींख्यााचाा वांापूर संरू असल्यााचाे वां अध्याा� र्लाोकांनंी (४९%) सांदिगतार्लाे की बं�ी झााल्याानंंतार ताे कमुंी प्रमुंाणूाता गंटीं�ा �ातााता वां मुंोठ्याा8 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
प्रमुंाणूाता (९०%) जुनंताेचाे असे म्�णूणूे आ�े की, सरकारनंे �ंम्रपूानंमुंंक्ता तांबा�ूचाे अन्या प्रकारचाे उत्पूा�नं, दिवांक्री आदिणू दिवांतारणू प्रदिताबंदि�ता
केर्लाे पूादि�जुे.
तार्थीादिपू डॉ. प्र�ीपू कृष्णूात्राे (संचाार्लाक, रिरसचा� अँड स्टीं/टींेदिजुक प्र्लाॅदिनंंग, जुॉन्स �ॉपूदिकन्स ब्र्लाूमुंबग� स्कूर्ला ऑफौ पूश्चिब्र्लाक �ेल्र्थी, संटींर
फौॉर कम्यांदिनंकेशनं प्रोग्राामुं) याांनंी, “ब�ंताेक गंटीं�ा �ाणूारे तांबा�ू दिवांकता घेता आ�ेता आदिणू ताे पूानंमुंसार्लाा वां जु�ा� याांच्यााबरोबर दिमुंश्रणू
करता आ�ेता. याा नंवांकल्पूनंेनंे बं�ीचाा उद्देश आदिणू पूंढूीर्ला पूरिरणूामुंावांर प्रदिताकूर्ला पूरिरणूामुं �ोता आ�े”, असा सावां�ानंताेचाा इशारा दि�र्लाा आ�े.
�ंम्रपूानंमुंंक्ता तांबा�ूचाा वांापूर सांस्कृदिताक �ृष्ट्याा स्वांी काया� म्�णूूनं चाार्लाू ठेवांर्लाा जुाताो आदिणू ताे र्लाोक वांापूर संरू ठेवांता आ�ेता, अस े
डॉ. मुंेनंाबड ेयााचां ेमुंता आ� ेवां र्लाोकांकडूनं तांबा�चाू ा वांापूर कमुंी करण्याास अदि�क प्रयात्नंाचां ी गरजु असल्यााचा ेआदिणू सावांजु� दिनंक आरोग्यााच्याा
संरक्षाणूासाठी यााचाा वांापूर कमुंी करणूे आवां�याक असल्यााचाे त्याांचाे मुंता आ�े.
वांरीर्ला अभ्याासाताूनं दिनं�श�नंास आर्लाेर्लाे प्रमुंं� मुंंद्दे पूंढूीर्लाप्रमुंाणूे—
बं�ीनंंतार, ब�ंताेक गंटीं�ा सेवांनं करणूारे वांेगवांेगळी अपूदिमुंश्रके �रे�ी करूनं त्याांचाे एकदित्राता दिमुंश्रणू करूनं स्वांताः गंटीं�ा दिनंदिमुं�ताी
करतााता. तार्थीादिपू, १५ टींक्के गंटीं�ा सेवांनं करणूारे र्व्हेयाक्ताी प्री-पूॅकेजु केर्लाेर्लाा गंटीं�ा �रे�ी करतााता.
संमुंारे ८० टींक्के गंटीं�ा �ाणूारे र्लाोक, गंटीं�ा बं�ी र्लाोकांनंा गंटीं�ा सोडण्याास मुं�ता करीता असल्यााबाबता स�मुंता आ�ेता.
र्लाोकांनंा गंटीं�ा �ाणूे बं� करण्यााता स्वांारस्या असूनं दिनंम्म्याा र्लाोकांनंी गंटीं�ा सेवांनं बं� करण्याासाठी प्रयात्नं केर्लाे आ�े.
गटींं �ा बं�ीमुंळं ेगटींं �ा �ाणू ेसोडर्लाल्े याा र्लाोकांचाा प्रत्याके राज्यााताूनं मुंोठ्याा प्रमुंाणूाता, (४१-८८%) अ�वांार्ला आ� ेदिक, “गटींं �ा
बं�ीमुंंळे गंटीं�ा �ाणूे सोडर्लाे आ�े.”
प्री-पूॅकेजु केर्लाेल्याा गंटींख्यााचाी दिकंमुंता बं�ीनंंतार वांाढूर्लाेर्लाी आ�े.
दिकरकोळ �ंकानंांवांर प्री-पूॅकेजु गंटीं�ा प्र�श�नंार्थी� ठेवांर्लाेर्लाा आढूळूनं आर्लाा नंा�ी.
तांबा�ू दिकरकोळ दिवांक्रेत्याांच्याा एक ताृताीयाांश�ूनं अदि�क मुंंर्लाा�तांद्वाारे असे आढूळूनं याेताे की, गंटीं�ा बं�ीनंंतारचाा पूरिरणूामुं
अभ्याासण्यााकरीताा पूंरवांठा�ार आताा प्री-पूॅकेजु गंटीं�ा दिवांक्रीकडे वांळर्लाे आ�ेता. सध्यााच्याा आदिणू पूूवांीच्याा १००१ गंटीं�ा
वांापूर करणूाऱ्याांचाे आदिणू ४५८ दिकरकोळ तांबा�ूजुन्या पू�ार्थीा�च्याा दिवांक्रेत्याांचाे गंटीं�ाबं�ीचाा ग्राा�कांच्याा वांापूरावांर पूरिरणूामुं वां
त्यााचाी बं�ीनंंतारचाी उपूर्लाब्�ताा याावांर सवांेक्षाणू करण्यााता आर्लाे. ४५० दिकरकोळ र्व्हेयाापूारी आदिणू ५४ सरकारी अदि�काऱ्याांस�
अंमुंर्लाबजुावांणूी करणूारे अदि�कारी आदिणू सामुंादिजुक काया� करणूाऱ्याा संघटींनंा वां त्याांचाेसोबता कामुं करणूारे नंागरीक याांचाी
दिनंरीक्षाणूे नंं�वांूनं त्याांनंा याा अभ्याासाबाबता मुंादि�ताी �ेण्यााता आर्लाी.
गंटीं�ा �ा एक प्रकारचाा स्वांादि�ष्टीं चाघळण्यााचाा तांबा�ू आ�े जुो इतार अपूदिमुंश्रकांसमुंवांेता दिमुंश्रीता केर्लाा जुाताो वां भाारताामुंध्याे ताो
मुंं�ाचाा कककरोग �ोण्याास प्रमुंं� कारक घटींक आ�े. याा घाताक उत्पूा�नंामुंंळे सावां�जुदिनंक आरोग्याावांर �ोणूाऱ्याा �ंष्पूरिरणूामुंांनंा
सामुंोरे जुाण्याासाठी अर्लाीकडच्याा काळाता भाारतााताीर्ला सवां� राज्याांमुंध्याे गंटींख्यााचाे उत्पूा�नं, दिवांक्री वां दिवांतारणू याावांर प्रदिताबं� केर्लाा
आ�े.
(३०) ज्यााअर्थीी, शासकीया �ंता मुं�ादिवांद्याार्लाया वां रुग्णूार्लाया, नंागपूरू याानंं ी नंागपूरू मुं�ीर्ला �ेडेगावांामुंं ध्या ेजुागदिताक कककरोग दि�नंादिनंदिमुंत्त
४ फौेब्रोंवांारी २०१९ रोजुी केर्लाेल्याा सवांेक्षाणूाता १८० प्रकरणूांपूैकी ५० प्रकरणूांमुंध्याे (२७.८टींक्के) ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिससचाे प्रमुंाणू
आढूळूनं आर्लाे आ�े. याा सवां� र्व्हेयाक्तांमुंध्याे �रा� �ाणूारे वां मुंंख्याताः ३० वांर्षाा��ार्लाीर्ला वांयाोगटींाताीर्ला र्व्हेयाक्ताी आढूळूनं आल्याा. जुे र्लाोक �रा�
�ाता नंा�ीता त्याापूैकी कोणूार्लाा�ी ओरर्ला सबम्यांकस फौायाब्रोोदिसस झाार्लाेर्लाा नंा�ी वां याामुंळं ेत्याानंं ी �रा,� गटींं �ा, पूानं मुंसार्लाा वां सगं ंदि�ता सपूं ारी
वांर बं�ी घार्लाण्यााचाी दिवांनंंताी केर्लाी आ�े.
(३१) ज्यााअर्थीी, राज्यााताीर्ला समुंं ार े२० वांैद्याकीया क्षात्राे ाताीर्ला कककरोगाशी दिनंगडीता वांगे वांगे ळ्याा सस्ं र्थीा वां र्व्हेयाक्ताी याानंं ी राज्यााता गटींं �ाबं�ी
जुनंताच्े याा आरोग्यााच्याा �ष्ृ टींीनं ेआवां�याक असल्याामुंळं ेस�र बं�ी कायामुं ठेवांूनं तांबा�ूजुन्या पू�ार्थीा�वांर बं�ी आवां�याक असल्यााबाबता शासनंास
दिवांनंंताी केर्लाेर्लाी आ�े. ज्याा ज्याा संस्र्थीा/ र्व्हेयाक्ताी (डॉक्टींर) याांनंी मुंा. मुंंख्यामुंंत्राी मुं�ो�याांनंा �ी दिवांनंंताी केर्लाी आ�े त्यााचाी एक प्रता मुंा. अन्नं
संरक्षाा आयांक्ता याांनंा ई-मुंेर्ला द्वाारे दि�र्लाेर्लाी आ�े.
(३२) ज्यााअर्थीी, जुर उक्ता अन्नं वांापूरर्लाे तार मुंानंवांी आरोग्या वां कल्यााणू संकटींाता याेईर्ला आदिणू ज्यााअर्थीी प्रदिताबं� नं करताा जुर त्याा
अन्नंाच्याा वांापूरास पूरवांानंगी दि�र्लाी तार सध्यााच्याा आदिणू भादिवांष्यााताीर्ला दिपूढूीचाे आरोग्या �ोक्यााता याेईर्ला.महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 9
(३३) ज्यााअर्थीी, मुंा. सवांोच्चा न्याायाार्लायाामुं�ीर्ला �स्ताातां रिरता याादिचाका (दिसर्व्हे�ीर्ला) क्रमुंांक १/२०१० मुंध्या ेदि�नंांक २३ सप्टींबं र २०१६
रोजुी दि�र्लाेल्याा आ�ेशाता मुंा. सवांोच्चा न्याायाार्लायाानंे अन्नं संरक्षाा वां मुंानंके काया�ा, २००६ दिनंयामुं वां दिनंयामुंनं, २०११ चाे दिनंयामुंनं २.३.४
(प्रदिताबं� आदिणू दिवांक्रीवांरीर्ला दिनंब��) चाी संदिवां�ादिनंक प्रादि�काऱ्याांनंी प्रभाावांी अंमुंर्लाबजुावांणूी करण्यााबाबता वां �ेशाताीर्ला सवां� राज्याांच्याा
सदिचावांांनंी यााबाबता मुंा. सवांोच्चा न्याायाार्लायााता शपूर्थीपूत्रा पूंढूीर्ला ताार�ेपूया�ता (दि�नंांक ११.११.२०१६) �ा�र्ला करण्यााबाबता आ�ेदिशता केर्लाे
�ोताे. त्याानंंसार मुं�ाराष्ि राज्यााच्याा वांताीनंे सदिचावांांनंी शपूर्थीपूत्रा मुंा. सवांोच्चा न्याायाार्लायााता �ा�र्ला केर्लाे आ�े वां मुंा. सवांोच्चा न्याायाार्लायाानंे
दि�र्लाेल्याा आ�ेशाचाे पूार्लानं करणूे राज्याार्लाा बं�नंकारक असूनं ताी राज्यााचाी जुबाब�ारी आ�े.
(३४) आदिणू ज्यााअर्थीी भाारताीया संदिवां�ानंानंे मुंानंवांी आरोग्यााचाे मुं�त्त्वां दिवांचााराता घेतार्लाे आ�े आदिणू म्�णूूनं संस�ेनंे अन्नं संरक्षाा वां
मुंानंके अदि�दिनंयामुं, २००६ पूारिरता करूनं र्लाोकांच्याा आरोग्यााच्याा दि�ताासाठी कोणूत्याा�ी अन्नं वांस्ताूचाी दिनंदिमुं�ताी, साठवांणू, दिवांतारणू, वांा�ताूक
वां दिवांक्री याास प्रदिताबं� करण्यााकरिरताा अन्नं संरक्षाा आयांक्ता याांनंा जुबाब�ार �रर्लाेर्लाे आ�े आदिणू ज्यााअर्थीी �ा आ�ेश काढूण्यााकरिरताा मुंर्लाा
उक्ता कायाद्यााचाे कर्लामुं ३०(२)(अ) अन्वांयाे यार्थीोदिचातारिरत्याा प्रादि�कृता केर्लाे आ�े.
म्�णूूनं मुंी, अन्नं संरक्षाा आयांक्ता, अन्नं वां और्षा� प्रशासनं, मुं�ाराष्ि राज्या यााद्वाारे अशी तांबा�ू आदिणू संपूारी जुी एक तार स्वांादि�ष्टीं,
संगंदि�ता दिकंवांा कोणूत्याा�ी उक्ता अपूदिमुंश्रकांसोबता दिमुंसळदिवांर्लाी जुाताे आदिणू अन्या नंावांानंे चाार्लाणूारी दिकंवांा गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा,स्वांादि�ष्टीं/
संगंदि�ता तांबा�ू, स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता संपूारी, अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ू, �रा�, मुंावांा याा स्वांरूपूाता दिकंवांा अन्या कोणूत्याा�ी
नंावांानंे संबो�र्लाी जुाणूारी दिकंवांा कसे, ग्राा�कार्लाा दिमुंश्रणू करण्याास स�जुरिरत्याा संर्लाभा �ोईर्ला अशा रिरताीनंे दिवांकर्लाेर्लाी दिकंवांा दिवांतारीता केर्लाेर्लाी
स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता तांबा�ू आदिणू अपूदिमुंश्रकेयांक्ता उत्पूादि�ता चाघळण्यााचाी तांबा�ू आदिणू स्वांादि�ष्टीं/संगंदि�ता संपूारी, गंटीं�ा, पूानंमुंसार्लाा, �रा�,
मुंावांा वां तात्समुं पू�ार्थी� एक उत्पूा�नं म्�णूूनं दिकंवांा दिनंराळे उत्पूा�नं म्�णूूनं आवांेष्टींीता केर्लाेर्लाी दिकंवांा �ंर्लाे असर्लाेल्याा आदिणू/दिकंवांा दिवांकर्लाेर्लाी
दिकंवांा कस,े यााचां ी दिनंदिमुंता� ी, साठवांणू, दिवांतारणू, वांा�ताकू (मुं�ाराष्ि राज्याामुंध्या ेवां मुं�ाराष्ि राज्यााताूनं) दिकंवांा दिवांक्री याास जुनंताच्े याा आरोग्यााच्याा
दि�ताासाठी दि�. २० जुंर्लाै, २०२५ पूासूनं एक वांर्षाा�च्याा कार्लाावां�ीसाठी संपूूणू� मुं�ाराष्ि राज्यााता प्रदिताबंदि�ता करीता आ�े.
राजेश नावेकर, भाा.प्र.से.
अन्नं संरक्षाा आयांक्ता,
अन्नं वां और्षा� प्रशासनं, मुं�ाराष्ि राज्या.
भााग चाार-क-३८–२10 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
COMMISSIONER OF FOOD SAFETY,
FOOD AND DRUGS ADMINISTRATION, GOVERNMENT OF MAHARASHTRA
Survey No. 341, Bandra-Kurla Complex, Bandra (East),
Mumbai 400 051, Dated 16th July 2025.
Order
Food SaFety and StandardS act, 2006, ruleS and regulationS there in.
No. FSSA/Notification/411/2025/7.—Whereas, It is one of the primary duties of the State, inter
alia, to improve public health, as mentioned in the directive principles as enshrined in the article 47
of the Constitution of India and, whereas, it implicitly includes the concept of provision of measures
to be taken for prevention of deterioration of citizen’s health ;
(2) And whereas, the Central and the State Governments and the Food Safety Commissioner
are required to follow certain principles under chapter III of Food Safety and Standards Act, 2006,
which includes an endeavor to achieve the appropriate level of protection of human life and health
[(Sec. 18)(1)(a)] and, therefore, the conduct of these authorities is supposed to be always guided to
tackle all the measures to safeguard human life ;
(3) Whereas, the Food Safety Commissioner has a power coupled with a duty under Section
30(2) (a) of the Food Safety and Standards Act, 2006 (“FSSA 2006”) to prohibit in the interest of
public health, manufacture, storage, distribution or sale of any article of food; either in the whole of
the State or any area or part thereof for such period, not exceeding one year, as may be specified in
the order notified in this behalf in the Official Gazette;
(4) Whereas, Tobacco, areca nut (betel nut), whether flavoured, scented or mixed with other
ingredients such as nicotine, heavy metals, anti-caking agents quiwam (kimam), menthol, kesar
(except to the extent specifically permitted as ingredients), silver leaf, binders, flavours, scents,
fragrances, prohibited chemicals, or any one of these ingredients (the said ingredients are hereafter
collectively or individually, as the context requires, referred to as “the said additives”), “such
manufactured chewing tobacco with additives ” are “food” under section 3(1)(j) of the Food Safety
and Standards Act, 2006;
(5) Whereas, the definition of Food is given at section 3(1)(j) of Food Safety and Standards Act
2006, therefore chewing tobacco is food. Many High courts have considered chewing tobacco as food,
e.g. Cr. Revision No. 318/1982, Manoharlal v/s U.P. (Para No. 9 to 11); Bombay High Court in W.P.,
No. 1631/2012; Dharival Industries Ltd. v/s State of Maharashtra (Para No. 21 to 23) and Hon.
Supreme Court in R.Krishna Murty V/s Tamil Nadu 1980 (I) FAC: AIR 1980 SC, 538 ;
(6) Whereas, the addition of any one of several of the said additives particularly flavouring or
scenting ingredients to Tobacco and /or areca nut (betel nut) significantly increases their allure,
as raw unprocessed tobacco and areca nut (betel nut) are less inviting in taste or texture. Thus
consumption of raw and unprocessed tobacco and /or areca nut (betel nut) tends to increase when they
are flavoured, scented or when they contain one or the other of the said additives. It is the flavouring,
scenting, adding or mixing of one or the other of the said additives or modification of the physical
texture or combination of tobacco with areca nut (betel nut) that transforms these foods and makes
them extremely inviting to a wide spectrum of population including an increasing number of children.
Consumption of these products is increasing in large quantities and is becoming addictive, causing
immense damage to the health of consumers and having an impact even upon the genetic make-up of
future generations. Some of the said additives are themselves extremely dangerous to health and are
prohibited under the Food Safety and Standards (Contaminants, Toxins and Residues) Regulations,
2011, Food Safety and Standards (Food Products Standards and Food Additives) Regulations, 2011
and the Food Safety and Standards (Prohibition and Restrictions on Sales) Regulations, 2011;
(7) Whereas, in the Food Safety and Standards (Prohibition and Restriction on Sales) Regulation
2011, Regulation 2.3.4 states that “Product not to contain any substance which may be injurious to
health : Tobacco and Nicotine shall not be used as ingredient in any food products.”;महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 11
(8) Whereas, by Notification No.FSSA/NOTIFICATION/581/2024/7, dated 12th July 2024 issued
u/s 30(2)(a) of FSSA 2006, the Commissioner of Food Safety in Maharashtra had prohibited for one
year, the manufacture, storage, distribution, transport and sale of tobacco and areca nut (betel
nut) which is either flavoured, scented or mixed with any of the said additives, and whether going
by the name or form of gutkha, pan masala, flavoured /scented tobacco, flavoured /scented supari,
manufactured chewing tobacco with additives, kharra, or otherwise by whatsoever name called,
whether packaged or unpackaged and/or sold as one product, or packaged as separate products, sold
or distributed in such a manner so as to easily facilitate mixing by the consumer ;
(9) Whereas, flavoured /scented tobacco is not available freely in the market due to above
prohibition order and therefore it is noticed that the consumption of manufactured chewing tobacco
with additives is on the rise and this manufactured chewing tobacco which is not scented/ flavoured
is also available in very attractive packets/sachets and it is being marketed and advertised very
aggressively and in alluring manner because of which mainly youngsters and others are attracted
towards it. This Manufactured chewing tobacco is often mixed with arecanut and is consumed, thus
leading to increase in its consumption which again gives rise to serious health hazards. Therefore
along with Gutkha / Panmasala, Scented / Flavoured Tobacco and Scented Flavoured Areca nuts,
such Manufactured Chewing Tobacco with additives should also be prohibited ;
(10) Whereas, overwhelming scientific evidence shows that food products which have tobacco
and /or areca nut (betel nut) as their basic ingredient, whether or not containing the said additives,
and whether going by the name of Gutkha, Pan Masala, Flavored/Scented Supari, Flavoured/Scented
Tobacco, Chewing Tobacco, Jarda, Khaini, Kharra, or by any other name, have extremely deleterious
effects on human health and well-being with consequential impact on society as well;
(11) Whereas, after going through various scientific reports and opinions, it was noticed that
Gutkha, Pan Masala, Flavoured/Scented Tobacco, Chewing Tobacco, Flavoured/Scented Supari,
Kharra and similar products containing either tobacco or areca nut (betel nut), by whatsoever name
called, cause immense damage to the health of consumers and their adverse impact could also lead
to alterations of the genetic make-up of future generations ;
(12) Whereas, the harmful effects of Tobacco, areca nut (betel nut), and several of the said
additives, often found in the form of Gutkha and Pan Masala, include Acute Hyper Magnesia, Cardiac
Arrest, Oral Sub Mucous Fibrosis, Oral Cancer, Leukoplakia, Esophageal cancer, Stomach cancer,
Metabolic abnormalities, Reproductive Health, Gastro Intestinal and Respiratory Diseases. And
whereas the following scientific reports,
Articles and opinions demonstrate the extremely harmful effects of such foods :—
(i) Research done at Tata Memorial Hospital; Areca nut use is considered to be the most
important etiological factors for OSMF (Review article J.Oral Pathol Med 1995);
(ii) Research done at Tata Institute of Fundamental Research; A casual relationship
between use and both oral cancer and precancerous lesions well accepted (Tobacco habits in
India, Oxford Universities Press, Mumbai 1992);
(iii) A study conducted by Dr. James E. Hamner and Others, found that precancerous
lesions progress to carcinoma (Oxford University Press, Mumbai 1992);
(iv) Reports by the Government Dental College, (Nagpur 2012) consumption of Gutkha or
Pan Masala, etc.; causes oral sub mucous fibrosis. (Year 2013);
(v) Reports by the Government Dental College, Mumbai reveal that chewing of Gutkha
leads to oral sub-mucous fibrosis and there is remarkable increase in number of patients in it;
(Year 2012);
(vi) Survey conducted by the Global Adult Tobacco Survey of India (GATS) in the years
2009-10; reveal that 35% adults use Tobacco in any one of the forms, out of which 21% are found
to be consuming smokeless tobacco;
भााग चाार-क-३८–३12 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
(vii) Report on the survey conducted by NGO Salam Bombay Foundation in 2013; found
that school going children have benefitted because of the ban of Gutkha, Pan Masala etc. since
the cheap Gutkha and Pan Masala are not available within their proximity. (Year 2013) ;
(viii) Article published in Reproductive Toxicology [36 (2013) 12-17] state that tobacco and
areca nut chewing alone, together or with other ingredients had reproductive toxic potential;
(ix) Review article published online [8th December 2012] by Saeed Akhtar, Dept. of
Community Medicine and Behavioral Science, Kuwait University, Kuwait state that Areca nut
chewing was significantly and independently associated with an increased risk of esophageal
Squamous cell carcinoma in Asians;
(x) Article by Mr. Rajeshwar N. Sharan published in PLOS one (August/2012/ Vol. 7 issue
8/e42759) Betel Nut, and its components primarily the alkaloid arecoline, as carcinogen, these
substances not only have general mutagenic, cytotoxic and enotoxic properties, result in the
development of carcinogenesis at various sites, specifically in the oral cavity;
(xi) IARC monographs (Vol. 85), areca nut causes oral sub mucos fibrosis, a precancerous
condition in human;
(xii) Report of National Institute of Health and Family Welfare; Study, reveals that more
than one-third of adults in India use tobacco in some or other forms of which more than 16 crore
people are users of only smokeless tobacco ;
(xiii) Urmila Nair and others ( Mutagenesis vol. 19 No. 4 pp. 251-262, 2004) found that
due to use of betel quid relationship between Oral Sub mucous Fibrosis, oral cancer has been
established. It was found that and heavy users have a significant mortality rate due to betel quid ;
(xiv) Gupta and Ray, (2003) Several case control studies in India have shown a high risk
for OSMF among areca nut chewers; over 70% of the cases were under 35 yr. old;
(xv) Chu, 2001 states that areca nut chewing is an addictive habit ;
(xvi) Sinor et al. 1990 found that mawa chewers and those who chewed mawa along with
other chewing habit showed very high relative risk of OSMF and relative risks increased with
increase in frequently as well as the duration of chewing habits” ;
(xvii) Shah and Sharma, 1998, found that “chewing of areca nut/quid or Panmasala (a
commercial preparation of areca nuts, lime, catechu and undisclosed colouring, flavouring and
sweetening agents) was directly related to OSMF”;
(xviii) Babu et al. 1996 found that “Symptoms of cancer appeared at an early age in
youngsters”;
(xix) Jeng et al., 2001 have depicted, “the mutagenic, clastogenic and carcinogenic properties
of areca nut, the major constituent of Pan masala”;
(xx) Dave et al., 1992, states that “Arecoline, the most important areca nut alkaloid, is
present at 1% of the dry weight and has been shown to be genotoxic”;
(xxi) Shirname et al., 1983, 1984, states that, “Areca nut extract was mutagenic to
Salmonella typhimurium strains in the presence and absence of an exogenous metabolic
activation system”;
(xxii) Rosin et al., 2002, states that “Exposure to aqueous areca nut extract induced mitotic
gene conversion at pH>10 (Rosin et al., 2002)”;
(xxiii) IARC, 2004, found that areca nut chewing has been classified as carcinogenic to
humans (IARC, 2004);
(xxiv) Polasa et al., 1993, states that “Aqueous extracts of various types of pan masala
were mutagenic in S. Typhimurium strains”;
(xxv) Nair et al. 1991, In addition, chromosome breaks have been reported in oral exfoliatedमहाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 13
cells in chewers of BQ with or without tobacco. Micronucleus formation has been observed in
precancerous lesion of the oral cavity of chewers ;
(xxvi) Dave et al., 1991, Exfoliated buccal mucosa cells of pan masala and Gutkha consumers;
(xxvii) Desai et al., 1996, Significant increase among the habit groups as compared with
controls ;
(xxviii) Kayal et al.,1993, states that, ‘‘As per type of chewing, had significantly higher
frequencies of micro nucleated cells in exfoliated oral mucosal cells ”;
(xxix) DNA aneuploidy in oral leukoplakia in Caucasian tobacco users has been found
to signal a very high risk for subsequent development or oral squamous cell carcinomas and
associated mortality.( Sudbo and Reith, 2003, Sudbo et al., 2004) ;
(xxx) Study of oral cancer associated with Gutkha and other tobacco products provided
strong evidence that Gutkha, Supari, Chewing Tobacco, Betel Quid, Bidi are independent risk
factors for oral cancer. (An annotated bibliography of scientific studies done on tobacco topic in
WHO South Asia and Pacific 2003-2014, Page 171-172 - Mahapatra S. and others ) ;
(xxxi) Usage trends do not show any signs of decline in spite of control efforts, therefore
there is need to adopt control measures on SLT (Asian Pacific Journal of Cancer Prevention Vol.
16, 2015, Page 6561 to 6567, Sh. Dhirendra N. Sinha and et al.) ;
(xxxii) IARC has concluded that there is sufficient evidence for carcinogenicity of smokeless
tobacco for mouth, oesophagus and pancreas; (Dhiren N. Singh; International Journal of Cancer
2015).
(xxxiii) As per the data of the Secondary analysis report of National Family Health Survey-4
(2015-2016), it is indicated that 8.3% of pregnant women consumed tobacco in any form.Data of
32,428 “currently pregnant” women aged 15–49 years was obtained from the National Family
Health Survey ( NFHS- 4) 2015-16. Prevalence of hypertension among pregnant tobacco users
(7.5%) was significantly higher than that of non-users (6.1%) ;
(13) Whereas, the Director, Acharya Tulsi Regional Cancer Treatment and Research Institute,
Bikaner – Rajasthan (letter dt: 2nd January 2011); Director, RST Regional Cancer Hospital Nagpur
(letter dt. 3rd January 2011); and Director, Indira Gandhi Institute of Medical Sciences, Patna (letter
dt.: Nil); Regional Cancer Centre (07/01/2011); Director, The Gujarat Cancer and Research Institute,
Ahmedabad and nine others have written to the Hon’ble Prime Minister requesting a ban on such
foods completely, to save the people of India from the ill effects of their consumption.
(14) Whereas, a letter written by Special Secretary Govt. of India, Ministry of Health and Family
Welfare, New Delhi dated 27 August 2012, to the Chief Secretaries of different States, requesting
them to implement the provisions of the Food Safety and Standards Act, 2006 and the Regulations
thereunder in the greater public interest with particular reference to the banning of food products
containing Tobacco and Nicotine.
(15) Whereas, during the period of 2003 to 2011, Food and Drug Administration, Maharashtra
State tested Gutkha, Panmasala etc. and found that, 1153 out of 1173 samples of Gutkha, Pan Masala
etc. contain magnesium carbonate in violation of the Food Safety and Standards (Food Products
Standards and Food Additives) Regulations, 2011 ; 717 prosecutions were initiated by Food and Drug
Administration, Maharashtra State in courts of law based on samples collected during 2003 to 2011
and large stocks of Gutkha and Pan Masala seized were destroyed.
Ministry of Health and Family Welfare, (Food Safety and Standard Authority of India ) New
Delhi, issued notification on 5th September, 2016 regarding Food Safety and Standards ( Food Product
Standard and Food Additives) Regulation 3.1 (Food Additives) which came into enforcement from
1st July 2017, in which Regulation 3.1.1(3) States the Foods in which Additives may not be used –
Food categories or individual food items in which the use of food additives is not allowed, or where
use should be restricted, are defined by these Regulations.
भााग चाार-क-३८–३अ14 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
(16) Whereas, Subsequent to the Notification dated 19th July 2012, large quantities of, inter alia,
Gutkha and Pan Masala were being brought into Maharashtra (on the footing of being transported
to places outside Maharashtra), found to be stored in trucks, vehicles and other transport facilities,
and large stocks of these were also distributed by leakage into the local markets in Maharashtra,
Likewise such stocks which were brought to sale in Maharashtra are seized in the tune of Rs.449
crores 27 lakh in the time frame from 2012- 2025. In the same period 9454 First Information Report
(FIR) are filed in police stations and 10241 cases are filed in Courts.
(17) Whereas, over the years it is observed that manufacturing / production/transportation and
sale of prohibited food articles are stealthily and illegally going on in Maharashtra State, since the
ban from 2012. And we find all these prohibited food articles in small shops, godowns, distributors,
suppliers, wholesalers, retailers etc. across the market and majority in transport vehicles. We
have been taking action from 2012 on transportation still it is increasing day by day and hence
required stringent action to stop these people across Maharashtra. Therefore, with prior approval of
Maharashtra State Government, Food and Drug Administration with help of RTO issued a circular
to cancel the driver’s license and vehicle’s license, transporting prohibited food articles .
Till March, 2025, department has taken an action on 2082 vehicles whoever transporting
prohibited food article, the figure shows that the offenders were transporting and selling prohibited
food articles under the name of Intra State transport. Transport by using vehicles is one of the major
tools found by such offenders to change the various places of storage immediately due to which the
main offenders / owner of the prohibited food article remains safe. Due to which transport became
one of the easiest mediator in this business and there is need to take legal and stringent action
against such offenders.
In Writ Petition Civil No. 9865/2012 Vishnu Pouch Packaging Private Limited V/s. State of
Maharashtra and Ors. and in Writ Petition ( O) Lodging No. 2266/2012 S. J.J. Exports Company
V/s. Food Safety Commissioner and Ors., Hon’ble Bombay High Court considered prohibition on
transport of prohibited food articles;
(18) Whereas, the Central Government has prohibited products containing tobacco and nicotine
in Regulations 2.3.4 of the Food Safety and Standards (Prohibition and Restrictions on sales)
Regulations, 2011;
(19) Whereas, as per letter dated 28th June 2016 of Government Dental College and Hospital
Nagpur oral sub mucous fibrosis is pre mouth cancer and there is remarkable increase in cancer.
Government Dental College and Hospital Nagpur has pre oral cancer and cancer centre since 1997
and as per the research and date; the Pan Masala, Kharra and Gutkha are the main causes of Oral
Sub Mucous Fibrosis;
(20) Whereas, as per the record of Government Dental College and Hospital, Nagpur for year
2015-16; 151 patients of oral cancer were found, on an average 80% patients were of pre oral cancer
and 20% patient of oral cancer. In last six months of this year (2016); due to consumption of tobacco,
kharra and Gutkha the 859 patients of pre oral cancer and oral cancer are found;
(21) Whereas, as per the report of the Rashtra Saint Tukdoji Regional Cancer Institute, Nagpur
out of a total of 8335 cancer patients treated in their institution during the year 2020-22, 2620 (31%)
were oral cancer patients;
(22) Whereas, as per survey report dated 01st July 2016 of Salam Bombay Foundation, conducted
in 15000 school premises, products like Gutkha, Pan Masala are not available around the school
premises. It further states that prohibition of Gutkha and Panmasala has benefitted the youth of
the State of Maharashtra;
(23) Whereas, as per the record of Tata Memorial Hospital in 2015, 16916 patients of cancer
due to consumption of tobacco products are found; the percentage of this goes to 56.19 (i.e.16916 at
of 30107);
(24) Whereas, the report on the “Economic Burden of Tobacco Related Diseases”, prepared by
the Public Health Foundation of India, with support from the Ministry of Health and Family Welfareमहाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 15
Government of India and WHO country office of India, indicates that ;
(i) The total economic costs attributable to tobacco use from all diseases in India in the year
2011 for persons aged 35-69 amounted to Rs.1,04,500 crores(US $ 22.4 billion ), of which 16 per cent
was direct cost and 84 per cent was indirect cost;
(ii) Four states (West Bengal, Maharashtra, Andhra Pradesh and Uttar Pradesh) together
contributed 60 per cent of the disease burden from tobacco attributable CVD;
(iii) The study also strongly recommends, prohibiting sale and manufacturing of all forms of
smokeless tobacco products SLT / chewing tobacco ;
(25) Whereas, Ministry Health and Family Welfare, Government of India conducted a study
of the Economic Burden of Tobacco Related Diseases in 13 states of the country in the year 2014
with help of Public Health Foundation of India, (a voluntary organization) and the World Health
Organisation, country office. According to this report : In the State of Maharashtra
(i) The State’s expenditure related to tobacco products in the year 2011, amounted to Rs.2290
crores for persons aged 35-69, of which 62% was for direct medical services and 38% indirect costs;
(ii) The economic cost for four specific diseases (CVD, Cancer, Tuberculosis and Respiratory
disease) amounted to Rs.769 crores. Cardiovascular diseases (CVD) shared the highest economic
burden (Rs.449 crores) on account of tobacco use, followed by Respiratory disease at (Rs.154 crores),
Tuberculosis at (98 crores) and cancers (Rs.68 crores);
(iii) The economic cost for all diseases due to tobacco use was higher in males except for Cancers
and tuberculosis where the collective cost in females due to smokeless tobacco was higher at Rs. 70.4
crores (compared to Rs. 35.6 crore for males) ;
(26) Whereas, as per Scientific article published in the Indian Journal of Cancer (July-Sept.
2014/Vol. 51/issue ) (Datta S. Chaturvedi and others ) there is significant correlation between Cancer
of oral Cavity and Oropharynx and Hypopharynx due to chewing tobacco.
(27) Whereas, in the year 2014-2015 Government Dental College, Nagpur and SEARCH in
coordination carried out Medical examination for 6498 women attached to Self Help Group in
Gadchiroli. It was found that 32% of women were having symptoms of pre oral cancer. As per report
of Government Dental College and Hospital, Nagpur, dated 15th May 15 also the consumption of
Gutkha, Kharra increases the chances of causing oral cancer, Leucoplakia, Erythroplakia etc;
(28) Whereas, World Health Organisation’s Review of Areca (Betel) Nut and Tobacco use in the
Pacific, A Technical Report, gives message that chewing of Supari causes Cancer and Chewing Supari
along with Tobacco further increases chance of cancer therefore policy decision must be needed to
curb it.
(29) Whereas, according to survey by World Health Organisation dated 16th December 2014,
Decision of States to prohibit Gutkha reduced its availability and consumption which has impacted
positively on Health of Indian Youth.
There are strong indications that State-level laws banning Gutkha are having a positive
impact – reduced product availability and a decrease in consumption of Gutkha, according to a study
conducted by World Health Organisation’s Country Office for India in collaboration with Johns
Hopkins Bloomberg School of Public Health.
The study conducted in seven States (Assam, Bihar, Gujarat, Karnataka, Madhya Pradesh,
Maharashtra and Orissa) and the National Capital Region revealed that the support for Gutkha
bans is very high (92%) across the studied jurisdictions and there was an almost universal agreement
(99%) that Gutkha bans are good for the health of India’s youth.
“The study has revealed that product bans did impact use of the respondents who continue
to use pre-packaged Gutkha, half of the people (49%) reported they consume less since the ban,
there was high degree of unanimity (90% of the respondents) that the Government should ban the
manufacturing, sale and distribution of other forms of smokeless tobacco ” .16 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७
Dr. Pradeep Krishnatray, Director, Research and Strategic Planning at the Johns Hopkins
Bloomberg School of Public Health, Center for Communications Programs said, “Most of the
respondents are purchasing tobacco and mixing it with a packet of pan masala with Zarda. This
innovation has adversely affected the very purpose and consequent impact of the ban.”
Expressing concern that smokeless tobacco use continues to be viewed as culturally acceptable
and that people continue to initiate use, Dr Menabde said, “More needs to be done to support people
to successfully quit using tobacco and there was need to continue to denormalize use to protect public
health”.
Some of the other key findings of the study are :—
• Post the bans, most Gutkha users report purchasing ingredients separately and combining/
mixing their own Gutkha. However, 15% of respondents continue to purchase pre-packaged
gutkha.
• Interest in quitting is high-approximately half of respondents reported attempting to stop
using guthka in the last year. Approximately 80% of respondents agree that the gutkha
bans will help people to quit.
• Of the respondents that quit since the bans, a substantial proportion in each State(from
41- 88%) reported that they “quit consuming gutkha because of the ban”.
• The cost of pre-packaged Gutkha increased following the bans.
• There was virtually no retail outlet where pre-packaged Gutkha was on display.
• More than one-quarter of tobacco product retailers interviewed reported that they had been
approached post-ban by a supplier to continue selling pre-packaged gutkha. Surveys were
conducted with 1001 current and former gutkha users and 458 tobacco product retailers to
gain insight into the effect of the ban on consumer use and product availability. Observations
of 450 retailers and 54 in-depth interviews with Government Officials, enforcement officials
and citizens working with civil society groups also informed the study.
Gutkha, a form of chewing tobacco flavored with spices and sweeteners, is a major cause of
Oral Cancer in India. In recent years, all states in India have banned the manufacturing, sale and
distribution of gutkha in an effort to address the astounding public health impacts caused by this
deadly product;
(30) Whereas, as per the survey conducted by Government Dental College And Hospital, Nagpur
in rural areas of Nagpur on occasion of World Cancer Day, 4th February 2019 Total 50 cases (27.08%)
of Oral Sub Mucous Fibrosis are detected out of 180 screened population. All cases had habit of kharra
chewing and was predominantly found in younger males lesser than 30 years. Not a single case of
Oral Sub Mucous Fibrosis was detected in non chewers of kharra. They requested to impose ban on
Kharra, Gutkha, Panmasala and Sweet Supari ;
(31) Whereas, more than 20 persons/institutions working for cancer in the State, has requested
Government to prohibit Gutkha etc. in the State and it is essential for public health. Those Doctors/
Institutes submitted request to Hon’ble Chief Minister also submitted a copy of said request to Food
Safety Commissioner by email;
(32) Whereas, Human Health and Welfare will be rendered dangerous by the use of tobacco and
the use of food article is allowed without banning it then the health of current and future generation
will be in danger ;
(33) Whereas, In Transfer Case ( Civil) No.1/2010 on 23rd September 2016 order Hon’ble Supreme
Court gave directions to file an affidavit regarding compliance of Food Safety and Standards Act,
Rules and Regulation 2.3.4 (Prohibition and Restriction on Sales) to all States Secretaries upto
next date (i.e.11.11.2016). Accordingly, The Secretary, Medical Education and Drugs Department of
Maharashtra filed an affidavit in Hon’ble Supreme Court. Therefore it is a responsibility and duty
of the State to obey the order of Hon’ble Supreme Court ;महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, जुलैै १६, २०२५/आर्षाढ २५, शके १९४७ 17
(34) Whereas, Constitution of India has considered the importance of human health and therefore
the Parliament passed the Food Safety and Standards Act, 2006 and considered the Commissioner,
Food Safety accountable to prohibit in the interest of public health the manufacture, storage,
distribution, transport or sale of any article of food, and whereas I am duly authorized and duty
bound under section 30(2)(a) to make this order ;
Therefore I, the Food Safety Commissioner, Food and Drug Administration, Maharashtra
State, prohibit in the interest of public health, for a period of one year from 20th July 2025, the
manufacture, storage, distribution, transport (in and through Maharashtra State) or sale of tobacco
and areca nut (betel nut) which is either flavoured, scented or mixed with any of the said additives,
and whether going by the name or form of Gutkha, Panmasala, flavoured/scented tobacco, flavoured/
scented Supari, manufactured chewing tobacco with additives, kharra, or otherwise by whatsoever
name called, whether packaged or unpackaged and/or sold as one product, or though packaged as
separate products, sold distributed in such a manner so as to easily facilitate mixing by the consumer,
for it’s consumption in the whole State of Maharashtra.
RAJESH NARVEKAR, I.A.S.
Food Safety Commissioner,
Food And Drug Administration,
Maharashtra State.
ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,
RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,
MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,
21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.