**कार्यकारी सारांश (Executive Summary)**
महाराष्ट्र शासनाने मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ मध्ये सुधारणा करण्यासाठी विधेयक सादर केले आहे. या विधेयकानुसार, ज्या व्यक्तींच्या मालकीच्या घरात शौचालय नाही आणि ते नियमितपणे शौचालय वापरत नाहीत, अशा व्यक्तींना शौचालय बांधण्यासाठी विशिष्ट मुदत दिली जाईल आणि मुदतीत बांधकाम न केल्यास कारवाई केली जाईल. हे विधेयक ४ जुलै, २०२५ रोजी विधानसभेत सादर करण्यात आले.
**मुख्य मुद्दे / मुख्य मजकूर (Key Points / Main Content)**
* **विधेयकाचे स्वरूप:** मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ आणि महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम, १९६१ मध्ये सुधारणा करणारे विधेयक.
* **अधिनियमाचे नाव:** मुंबई ग्रामपंचायत (सुधारणा) अधिनियम, २०२५.
* **अंमलबजावणी:** हा अधिनियम त्वरित अंमलात येईल.
* **कलम १४ मध्ये सुधारणा:** मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ च्या कलम १४ मधील पोट-कलम (१) मध्ये सुधारणा.
* **शौचालय बांधकाम अनिवार्य:** ज्या व्यक्तींच्या मालकीच्या घरात शौचालय नाही आणि ते नियमितपणे शौचालय वापरत नाहीत, अशा व्यक्तींना शौचालय बांधणे बंधनकारक असेल.
* **मुदतीत बांधकाम न केल्यास कारवाई:** विहित मुदतीत शौचालय बांधकाम न केल्यास संबंधितांवर कारवाई करण्यात येईल.
**परिणाम विश्लेषण (Impact Analysis)**
* **ग्रामपंचायत सदस्य:**
* **परिणाम (Impact):** ज्या ग्रामपंचायत सदस्यांच्या घरी शौचालय नाही, त्यांना ते बांधणे अनिवार्य असेल.
* **आवश्यक कृती (Action Required):** विहित मुदतीत शौचालय बांधकाम करणे आवश्यक आहे, अन्यथा सदस्यत्व रद्द होऊ शकते.
* **जिल्हा परिषद व पंचायत समिती:**
* **परिणाम (Impact):** कायद्याच्या अंमलबजावणीमध्ये जिल्हा परिषद व पंचायत समितीची भूमिका महत्त्वाची असेल.
* **आवश्यक कृती (Action Required):** ग्रामपंचायतींना कायद्याचे पालन करण्यासाठी मार्गदर्शन करणे आणि कार्यवाही करणे.
* **सामान्य नागरिक:**
* **परिणाम (Impact):** ज्यांच्या घरी शौचालय नाही, त्यांना ते बांधणे बंधनकारक असेल, ज्यामुळे सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्यास मदत होईल.
* **आवश्यक कृती (Action Required):** आपल्या घरी शौचालय नसल्यास ते विहित वेळेत बांधून घ्यावे.
Key Entities Referenced
मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८: मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ मध्ये सुधारणा
महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम, १९६१: महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम, १९६१ मध्ये सुधारणा
मुंबई ग्रामपंचायत (सुधारणा) अधिनियम, २०२५: मुंबई ग्रामपंचायत अधिनियम, १९५८ मध्ये सुधारणा करण्यासाठी प्रस्तावित अधिनियम
ग्रामपंचायत सदस्य: ज्यांच्या घरी शौचालय नाही अशा सदस्यांचे सदस्यत्व रद्द करण्यासंबंधी तरतूद
महाराष्ट्र विधानसभा: महाराष्ट्र विधानसभेत सादर केलेले विधेयक
RNI No. MAHBIL /2009/40124
मांहाारााष्ट्रõ शासन राा�पंत्र
असाधाारा� भााग पंाचे
�ष्ष ११, अ�क १२(२५)] शंक्र�ारा, �ंलै ४, २०२५/आषाढ १३, शके १९४७ [पंष्ृठीठे 3, विकमांं त : रुपंय े२६.००
असाधाारा� क्रमांा�क ६८
प्ाविधाकृत प्काशन
मांहाारााष्ट्र वि�धाानसभाेत � मांहाारााष्ट्र वि�धाानपंरिराषदेत सादरा केलेली वि�धाेयके.
मांहाारााष्ट्र वि�धाानमां�डळ सविचे�ालय
म्हािाष्ट्र दविानसभेत दिनांक ४ �ंलै २०२५ िोजी पुि:स््थादपत किण्यात आलेले खालील दविेयक म्हािाष्ट्र दविानसभा दनयम
११६ अन्वये प्रदसद्ध किण्यात येत आ्हे :—
L. A. BILL No. LXI OF 2025.
A BILL
TO AMENDMENT MUMBAI VILLAGE PANCHAYAT ACT, 1958.
सन २०२५ चेे वि�धाानसभाा वि�धाेयक क्रमांा�क ६१.
मांं�बई ग्राामांपं�चेायत अविधाविनयमां, १९५८ आवि� मांहाारााष्ट्र वि�ल्हाा पंरिराषद � पं�चेायत सविमांती
अविधाविनयमां, १९६१ यात संधाारा�ा कराण्यासाठीी वि�धाेयक.
ज्याअर्थी, यात पुढे दिलेल्या प्रयोजनासाठी, मुंबई ग्ामपंचायत अदिदनयम, १९५८ आदि दजल््हा सन १९५९ चा मुंबई
परिषि व पचं ायत सदमती अदिदनयम, १९६१ यात सुिाििा किि ेइष््ट आ्ह;े त्याअर्थी, भाितीय गििाज्याच्या अदिदनयम १९६२
चा म्हा. ५.
श्हात्तिाव्या वषषी, याद्ािे पुढीलप्रमािे अदिदनयम किण्यात येत आ्हे :–
१. (१) या अदिदनयमास, मुंबई ग्ामपंचायत (सुिाििा) अदिदनयम, २०२५ असे म््हिावे. संद�प्त नाव व
प्रािंभ.
(२) तो ताबडतोब अंमलात येईल.
(१)
भाग पाच-६८–१2 मांहाारााष्ट्रõ शासन राा�पंत्र असाधाारा� भााग पंाचे, �ंलै ४, २०२५/आषाढ १३, शके १९४७
१९५९ चा मुंबई २. मुंबई ग्ामपंचायत अदिदनयम, १९५८ च्या कलम १४ मिील पो्ट-कलम (१) मध्ये खंड
अदिदनयम क्र.३ (ज-४) नंति पुढील खंड समादवष््ट किण्यात येईल :–
च्या कलम १४ ची
जी व्यक्ती-दतच्या मालकीच्या घिात िा्हत असनू त्या घिामध्ये शौचालय ेना्ही व ती शौचालयाचा
सुिाििा.
दनयदमतपिे वापि किीत ना्ही अशा व्यक्तीला दतचे सिस्यत्व िद्द न किता दवदशष््ट कालाविीत
शौचालयाचे बांिकाम कििे बंिनकािक किावे व त्याउपि्ही त्या व्यक्तीने त्या कालाविीत शौचालय
बांिकाम न केल्यास कािवाई किण्यात येईल.मांहाारााष्ट्रõ शासन राा�पंत्र असाधाारा� भााग पंाचे, �ंलै ४, २०२५/आषाढ १३, शके १९४७ 3
उद्देेश � कारा�े या�चेे विन�ेदन
मुंबई ग्ामपंचायत अदिदनयम, १९५८ अंतग्गत स््थादनक स्विाज्य संस््थांच्या सिस्यांनी त्यांच्या िा्हत्या
घिी शौचालय बांिकाम न केल्यास सिस्यत्व िद्द किण्याची तितूि आ्हे.
शौचालय बांिकाम न केल्याच्या काििावरून चंद्रपूि दजल्ह्ात सुमािे ३०० ग्ामपंचायत सिस्यांचे
सिस्यत्व िद्द किण्यात आले आ्हे. भ्रष््टाचािाचे आिोप असलेल्या ग्ामपंचायत सिस्य वा सिपंच यांचे पि
िद्द किण्याच्या काय्गवा्हीला स्हा-स्हा मद्हने, वष्ग-वष्ग दवलंब लागतो. मात्र केवळ शौचालयाचे बांिकाम
केले ना्ही या काििावरून ग्ाम पंचायत सिस्यांचे सिस्यत्व तात्काळ िद्द कििे ्ही बाब मात्र तत्वतः न
प्टिािी आ्हे. शौचालयाचे बांिकाम न कििे ्ही बाब केवळ गिीबीशी संबंदित आ्हे. ज्या अनुसूदचत जाती,
अनुसूदचत जमाती आिी मागादसत संवगा्गतील व्यक्ती आज ग्ाम पंचायत सिस्य पि भूषदवत आ्हेत. पूवषी ्हे
नागरिक अदतशय गिीब परिस्स््थतीचा सामना किीत असल्यामुळे ते शौचालयाचे बांिकाम करू शकले ना्ही.
आज लोकप्रदतदनिी म््हिून लोकशा्ही मुल्यांच्या माध्यमातून त्यांना स्वतंत्र ओळख प्राप्त झाली आ्हे. त्या
माध्यमातून दवकासाच्या मुख्य प्रवा्हात ते आले आ्हेत. असे असताना केवळ शौचालय बांिकाम केले ना्ही
म््हिनू त्यांच ेसिस्यत्व िद्द किि े्ही बाब त्यांच्यावि अन्याय कििािी व लोकशा्हीच्या मल्ु यांना मािक ठििािी
आ्हे. मंत्री, खासिाि, आमिाि यांच्यावि गैिव्यव्हािाचे आिोप ्होतात. अनेक घो्टाळ्यांमध्ये मंत्रांची नावे
येतात. गंभीि स्वरूपाचे आिोप असताना िेखील या लोकप्रदतदनिींची पिे मात्र कायम िा्हतात. घो्टाळ्यांमध्ये
गंभीि आिोप झाल्यानंति्ही तात्काळ त्यांचे िाजीनामे घेतले जात ना्हीत. अशा भ्रष््टाचािी लोकप्रदतदनिींवि
वचक ठेवण्यासाठी आपल्याकडे कायि ेअपुि ेआ्हते , मात्र ग्ामीि भागात जनतचे ी सवे ा किण्यासाठी मागादसत
संवगा्गतील व्यक्ती ग्ाम पंचायत सिस्य म््हिून दनवडून जातात. मात्र कायद्ाचा अनुदचत वापि करून त्यांचे
सिस्यत्व केवळ शौचालय बांिकाम केले ना्ही या काििावरून िद्द केले जाते. ्ही बाब अदतशय गंभीि आ्हे.
या दनि्गयाचा गांभीय्गपूव्गक फेिदवचाि ्होिे अत्यंत गिजेचे आ्हे.
विील उद्दीष्ट्े साध्य कििे ्हा या दविेयकाचा ्हेतू आ्हे.
वि�धाान भा�न :
मुंबई, संधाीरा मांंनग�टी�ारा,
दिनांक १८ जून २०२५. प्रभािी सिस्य.
वि�धाान भा�न :
मुंबई, वि�तेंद्र भाोळठे,
दिनांक ०४ जुलै २०२५. सदचव-१,
म्हािाष्ट्र दविानसभा.
ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,
RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,
MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,
21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.